AI phản biện khoa học: Mạnh và yếu hơn con người ở chỗ nào?

Sự gia tăng nhanh chóng của số lượng công bố khoa học đang khiến tình trạng thiếu người phản biện ngày càng trầm trọng. Trong bối cảnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), đang được nghiên cứu và thử nghiệm như một công cụ hỗ trợ phản biện khoa học.

Ngày càng có nhiều nhà nghiên cứu sử dụng AI cho công việc phản biện. Thiết kế: Ngô Hà.

Các nghiên cứu gần đây cho thấy AI có thế mạnh trong những nhiệm vụ mang tính kỹ thuật và thường quy như kiểm tra phép tính, đối chiếu số liệu, rà soát sự thống nhất giữa nội dung và bảng biểu, kiểm tra mã nguồn và phát hiện một số vấn đề mà người phản biện có thể bỏ sót do hạn chế về thời gian. Một số nghiên cứu còn ghi nhận các nhận xét do AI đưa ra có thể bổ sung những góp ý có giá trị cho bản thảo.

Tuy nhiên, AI vẫn có những hạn chế đáng kể. Các mô hình LLM có thể bỏ sót chi tiết quan trọng, chưa nắm đầy đủ các quy ước riêng của từng chuyên ngành và gặp khó khăn khi đánh giá những nghiên cứu mới hoặc thuộc lĩnh vực quá hẹp. AI cũng có thể đưa ra những yêu cầu bổ sung không cần thiết, phản biện dài dòng hoặc tập trung quá nhiều vào các lỗi nhỏ trong khi bỏ qua vấn đề cốt lõi. Ngoài ra, nguy cơ thiên kiến và khả năng tác giả tối ưu hóa bản thảo để đạt đánh giá thuận lợi từ AI cũng là những vấn đề cần được lưu ý.

Thực tế, nhiều tổ chức và tạp chí khoa học đang từng bước thử nghiệm AI trong quy trình phản biện. Một số công cụ được sử dụng để hỗ trợ tác giả kiểm tra bản thảo trước khi gửi; một số hội nghị sử dụng kết hợp nhiều mô hình AI để xử lý số lượng lớn bài báo. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng về việc chấp nhận hay công bố nghiên cứu vẫn thuộc về con người.

Phong Du - Tia sáng.

(Chi tiết xem bài viết gốc tại đường link: https://tiasang.com.vn/ai-phan-bien-khoa-hoc-manh-va-yeu-hon-con-nguoi-o-cho-nao-5121928.html)