Đẩy mạnh chế biến sâu để nâng cao giá trị ngành dừa Việt Nam

Dừa Vĩnh Long đang gặp khó

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Văn Hữu Huệ, ngành dừa Vĩnh Long, với diện tích gần 120.000 ha và khoảng 22 triệu cây dừa, chiếm trên 50% diện tích cả nước, đóng vai trò chủ lực trong phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Cây dừa đã chứng minh khả năng thích ứng tốt với điều kiện tự nhiên, đặc biệt là với tình hình BĐKH đang diễn ra gay gắt, mang lại thu nhập ổn định (100–150 triệu đồng/ha/năm) cho gần 270.000 hộ dân trồng dừa. Tuy nhiên, để ngành dừa phát triển bền vững và đạt mục tiêu diện tích khoảng 132.000 ha vào năm 2030, tỉnh Vĩnh Long cần triển khai chiến lược thích ứng toàn diện trong giai đoạn mới.

Giá dừa tươi lên xuống bất thường khiến người trồng dừa lao đao.

Dự tính đến cuối năm 2025, Vĩnh Long có 120.000 ha (tương đương khoảng 22 triệu cây dừa) đứng thứ 1 trong khu vực và cả nước, chiếm trên 50% diện tích dừa của cả nước; tăng hơn so với năm 2020 là 11.335 ha (tốc độ tăng diện tích bình quân hàng năm khoảng 2%), trong đó: Vĩnh Long (cũ) 11.000 ha, Trà Vinh (cũ) 28.350 ha, Bến Tre (cũ) 79.920 ha. Diện tích dừa cho trái 110.120 ha (tương đương khoảng 20,31 triệu cây dừa) chiêm 92,33% diện tích dừa của toàn tỉnh, trong đó: Vĩnh Long (cũ) 9.725 ha, Trà Vinh (cũ) 25.115 ha, Bến Tre (cũ) 75.281 ha.

Hiện, tỉnh có 30.355 ha dừa công nghiệp sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ (USDA, EU, China, JAS, Kora, ...) chiếm 25,45% tổng diện tích dừa của tỉnh. Ngoài ra, có 156 mã số vùng trồng dừa tươi (11.012 ha) và 17 mã cơ sở đóng gói dừa được Hải quan Trung Quốc cấp mã số đủ điều kiện xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.

Các giống dừa sử dụng trên địa bàn tỉnh gồm: Các giống dừa cao (chế biến công nghiệp) dừa ta xanh, dừa ta vàng, dừa dâu xanh, dâu vàng,… chiếm diện tích tương đối lớn 99.909 ha chiếm khoảng 83,77% diện tích toàn tỉnh, các giống dừa lùn (uống nước) như dừa xiêm xanh, xiêm lục, vàng mã lai, đỏ mã lai, các giống dừa lai khoảng 18.000 ha chiếm 15,10% diện tích; còn lại là dừa Sáp 1.361,4 ha, chiếm 1,14% diện tích (dừa nuôi cấy phối 31,1 ha). Mật độ trồng dừa ở Vĩnh Long dao động từ 190 đến 200 cây/ha phụ thuộc vào giống dừa, tính chất đất (đất phù sa hay đất nhiễm mặn) và tập quán canh tác của nông hộ.

Vĩnh Long xác định dừa là cây trồng chủ lực, từ lâu đã gắn bó với người nông dân và là nguồn thu nhập chủ yếu của một bộ phận người dân trong tỉnh; hằng năm, tổng giá trị sản xuất của cây dừa năm 2025 ước đạt 4.180 tỷ đồng (theo giá so sánh 2010) và khoảng 11.000 tỷ (theo giá hiện hành), tốc độ tăng giá trị sản xuất giai đoạn 2020-2025 là 4,2%/năm, chiếm gần 10% giá trị sản xuất ngành trồng trọt, chiếm 6,5% giá trị sản xuất nông nghiệp và chiếm gần 4,1% giá trị sản xuất của toàn ngành, góp phần phát triển sinh kế, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho gần 270.000 hộ dân trên địa bàn tỉnh.

Thời gian qua, tỉnh đã thực hiện nhiều giải pháp, khuyến khích phát triển chuỗi giá trị dừa, trong đó tập trung xây dựng các mô hình chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, hỗ trợ đầu tư trồng dừa, cải tạo vườn dừa kém hiệu quả, phát triển các mô hình xen canh trong vườn dừa, phát triển công nghiệp chế biến dừa và tổ chức các cuộc hội thảo khoa học về phát triển cây dừa, kêu gọi doanh nghiệp đầu tư bao tiêu sản phẩm, chú trọng phát triển cây dừa theo hướng hữu cơ gắn với cấp mã số vùng trồng phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu.

Tuy nhiên, ngành dừa tỉnh Vĩnh Long đã và đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng do BĐKH gây ra, cụ thể:

Thiếu nước ngọt và khô hạn. Sự thay đổi thất thường của lượng mưa và nhiệt độ cao làm tăng nguy cơ thiếu nước, ảnh hưởng đến quá trình ra hoa, đậu quả;

Ảnh hưởng của triều cường làm hạn chế sự phát triển của rễ khi vườn dừa bị ngập hoàn toàn hoặc ngập sâu trong thời gian dài, rễ cây dừa không nhận đủ oxy, dẫn đến rễ bị thối và không phát triển được; làm rụng trái non do cây thiếu oxy và tổn thương rễ làm cây bị suy yếu, không đủ sức nuôi dưỡng, gây ra hiện tượng rụng trái non hàng loạt (thường là trái tháng thứ 2-3); nước triều cường dâng cao làm trôi hết phân bón, gây lãng phí và khiến cây bị thiếu dinh dưỡng để chống chịu; cây dừa bị ngập úng dẫn đến trạng thái stress, làm giảm khả năng sinh trưởng và phát triển;

Xâm nhập mặn. Đây là mối đe dọa lớn nhất khi triều cường kết hợp với nước mặn xâm nhập sâu vào nội đồng, cụ thể như cây bị sốc mặn (hạn sinh lý) độ mặn cao trong nước và đất khiến rễ cây không hút được nước và dưỡng chất (đặc biệt là Đạm và Kali), mặc dù xung quanh có nước, cây bị tình trạng hạn sinh lý, biểu hiện bằng vàng lá, cháy lá, còi cọc và có thể chết dần; cây bị giảm năng suất tại năm bị hạn mặn và ảnh hưởng đến những năm tiếp theo, việc hấp thu Canxi bị giảm, khiến trái dễ bị nứt khi có mưa lớn sau đó. Ngoài ra, đất bị thoái hóa nếu đất bị nhiễm mặn lâu hoặc triều cường kết hợp xâm nhập mặn. Mặn xâm nhập sâu và kéo dài dẫn đến các cơ sở sơ chế, chế biến thiếu nước ngọt sản xuất;

Sâu bệnh và dịch hại: Điều kiện thời tiết cực đoan tạo thuận lợi cho sự phát triển của một số loại dịch hại, đặc biệt là bọ cánh cứng hại dừa.

Còn nhiều tiềm năng

Ông Nguyễn Ngọc Trai, Viện Dừa ĐBSCL cho biết, tại Việt Nam, cây dừa được trồng tập trung các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ và đặc biệt là khu vực ĐBSCL. Ngành dừa Việt Nam đã khẳng định vị thế quan trọng trên thị trường quốc tế, nằm trong nhóm các quốc gia xuất khẩu dừa hàng đầu thế giới. Cây dừa không chỉ là nguồn thu nhập chính, giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động nông thôn mà còn đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ môi trường sinh thái, hình thành các vành đai xanh chắn sóng, chống xói lở và thích ứng với tình trạng biến đổi khí hậu, đặc biệt là xâm nhập mặn.

Sản phẩm từ dừa rất đa dạng: thực phẩm, nước giải khát, nguyên liệu công nghiệp, mỹ phẩm đến vật liệu xây dựng và thủ công mỹ nghệ, cây dừa được gọi "Cây của sự sống" (Tree of Life)

Lợi nhuận mô hình trồng dừa sáp cấy phôi 7 năm tuổi đạt 925 triệu đồng/ha cao gấp 4,9 lần so với dừa sáp thường và gần 10 lần so với các giống dừa khác.

Tại Vĩnh Long hiện có khoảng 183 doanh nghiệp sản xuất chế biến các sản phẩm từ dừa, với nhiều loại hình, quy mô hoạt động khác nhau, giải quyết việc làm cho hơn 9.000 lao động. Các sản phẩm chế biến từ dừa bao gồm: Dầu dừa, nước dừa, sữa dừa, nước cốt dừa, cơm dừa nạo sấy, kẹo dừa, các sản phẩm từ mật hoa dừa, thạch dừa, mỹ phẩm từ dừa, than gáo dừa, chỉ xơ dừa và các sản phẩm từ chỉ xơ dừa, mụn dừa, các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ dừa.

Các sản phẩm chế biến từ dừa.

Giá trị sản xuất ngành sản xuất chế biến dừa năm 2025 ước đạt khoảng 4.000 tỷ đồng, tăng 3,9% so với năm 2024, chiếm 7,5-8,0% giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh. Kim ngạch xuất khẩu dừa năm 2025 ước đạt khoảng 500 triệu USD tăng 2,9% so với năm 2024, Các sản phẩm dừa xuất khẩu chủ lực có tăng trên 10,0% so với cùng kỳ năm trước, trong đó cơm dừa nạo sấy tăng 14,0%, nước cốt dừa tăng 3,5%. Dừa tươi của tỉnh xuất khẩu ước đạt trên 35 triệu trái.

Khoảng 60-65% sản lượng dừa tại Vĩnh Long được tiêu thụ qua ngành chế biến nội tỉnh, tạo ra các sản phẩm có giá trị kinh tế cao như nước dừa, dầu dừa, kẹo dừa, cơm dừa, ... Một trong các sản phẩm nổi bật là kẹo dừa (kẹo dừa Bến Tre) hiện có hơn 100 cơ sở sản xuất tại địa phương phủ sóng toàn thị trường Việt Nam cũng như xuất khẩu; khoảng 10-15% xuất khẩu thô; còn lại là tiêu thụ tươi trong nội địa.

Giải pháp nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu dừa ĐBSCL

Bà Huỳnh Thị Ngọc Diễm, Phó Giám đốc Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phía Nam nhận định, tuy diện tích trồng dừa của chúng ta khá lớn nhưng chất lượng dừa chưa đồng đều, một số sản phẩm không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu do kỹ thuật trồng và chăm sóc chưa đồng bộ. Một số vùng vẫn sử dụng phương pháp tưới tiêu lạc hậu, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng.

Ngoài ra, sự thay đổi khí hậu ảnh hưởng đến nguồn nước và điều kiện sinh trưởng của cây dừa. Thêm nữa, sâu hại phát sinh, khó kiểm soát (bọ cánh cứng, sâu đầu đen, đuông dừa ...). Chi phí phòng trừ dịch hại tăng, làm giảm lợi nhuận. Nhiều nông dân chưa áp dụng đúng các biện pháp kỹ thuật tiên tiến trong trồng trọt và chăm sóc dừa.

Để nâng cao chất lượng, theo bà Diễm, cần áp dụng công nghệ mới như sử dụng công nghệ tưới nhỏ giọt, hệ thống cảm biến để theo dõi độ ẩm và dinh dưỡng của đất. Hoặc áp dụng hệ thống tưới tự động, điều khiển từ xa…; Nghiên cứu và phát triển các giống dừa có năng suất và chất lượng cao hơn, kháng bệnh tốt hơn; Tổ chức các khóa học về kỹ thuật canh tác hiện đại, quản lý vườn dừa hiệu quả; Tạo điều kiện cho nông dân trao đổi kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau.

Các sản phẩm chế biến từ dừa.

Tăng cường liên kết chặt chẽ giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến để đảm bảo đầu ra cho sản phẩm. Tạo dựng thương hiệu cho sản phẩm dừa của ĐBSCL, nâng cao giá trị trên thị trường.

Ngoài ra, cần áp dụng các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường, sử dụng tác nhân sinh học để quản lý dịch hại, sử dụng phân bón hữu cơ, bảo vệ nguồn nước…

Còn theo Phó Giám đốc Sở Nông Nghiệp và MT tỉnh Vĩnh Long Văn Hữu Huệ, Chiến lược tập trung vào ba trụ cột chính, đó là:

Phát triển vùng nguyên liệu bền vững thích ứng BĐKH. Phát triển các vùng chuyên canh dừa hữu cơ đạt chuẩn quốc tế; xây dựng và quản lý chặt chẽ mã số vùng trồng gắn với chế biến và tiêu thụ. 

Tăng cường nghiên cứu, chọn lọc và nhân rộng các giống dừa chất lượng cao, có khả năng chịu mặn/khô hạn tốt (như nhóm dừa cao chuyên dùng cho chế biến). Xây dựng và áp dụng quy trình canh tác giảm phát thải (trồng xen, bón phân hữu cơ) và kỹ thuật tưới tiết kiệm nước tiên tiến.

Duy trì và phát triển các phòng nhân nuôi thiên địch (các loài ong ký sinh, bọ đuôi kìm); đầu tư hệ thống cảnh báo sớm và quy trình quản lý sâu, bệnh theo hướng sinh học, bảo vệ môi trường sinh thái vườn dừa.

Xây dựng các mô hình trình diễn “Canh tác dừa thích ứng với BĐKH; canh tác dừa thích ứng BĐKH trên vùng đất ngập nước…”, tập huấn chuyển giao kỹ thuật cũng như nhân rộng mô hình trên địa bàn các xã có trồng dừa.

Phát triển du lịch sinh thái miệt vườn, ẩm thực gắn với các sản phẩm OCOP được tạo ra từ cây dừa, nhất là dừa sáp, nghiên cứu hương vị từ dừa sáp để sản xuất một số loại sản phẩm đặc trưng. Phát triển các làng nghề thủ công mỹ nghệ, cơ sở sản xuất, chế biến dừa phục vụ du lịch; xây dựng các chương trình du lịch tham quan làng nghề thủ công mỹ nghệ, các cơ sở sản xuất các sản phẩm từ dừa.

Đẩy mạnh chế biến sâu và nâng cao giá trị gia tăng. Xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi mời gọi các doanh nghiệp lớn đầu tư vào công nghệ chế biến sâu hiện đại để tăng hàm lượng giá trị sản phẩm, tăng sức cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.

Tập trung phát triển các sản phẩm có giá trị cao từ dừa, tận dụng tối đa tất cả các bộ phận của cây dừa (nước, cơm, vỏ, thân, gáo,...) hướng tới mục tiêu không chất thải.

Ứng dụng công nghệ 4.0 trong quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại.

Tăng cường quản lý và liên kết theo chuỗi giá trị. Hỗ trợ xây dựng các HTX kiểu mới hoạt động hiệu quả, liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp thông qua hợp đồng liên kết sản xuất và tiêu thụ, đảm bảo lợi ích cho người trồng dừa.

Đẩy mạnh xúc tiến thương mại, xây dựng và bảo hộ thương hiệu Dừa Vĩnh Long, đặc biệt cho các sản phẩm chế biến sâu dừa hữu cơ ở thị trường quốc tế.

Tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế và đối tác nước ngoài để tiếp cận công nghệ mới, thị trường xuất khẩu cao cấp (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản,...)

Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long sẽ chủ động, đồng hành cùng người dân và doanh nghiệp triển khai hiệu quả các chiến lược này, nhằm đưa ngành dừa tỉnh Vĩnh Long phát triển bền vững, thích ứng linh hoạt với BĐKH và khẳng định vị thế là thủ phủ dừa của cả nước.

Việc nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu dừa tại ĐBSCL không chỉ giúp tăng giá trị kinh tế mà còn góp phần phát triển bền vững cho ngành dừa ở Việt Nam.

Chanh - KTNT