Bệnh khảm lá sắn, dịch hại và biện pháp quản lý

Nguyễn Hữu Hỷ, Phạm Thị Nhạn ⁽¹⁾

1. Sản xuất sắn và dịch hại khảm lá sắn ở Việt Nam

Cây sắn (Manihot esculenta Crantz) là cây trồng lấy củ, có nguồn gốc từ châu Mỹ Latinh được du nhập vào nước ta vào cuối thế kỷ 18. Trong nhiều thập niên cùng với lúa và ngô; sắn là cây lương thực quan trọng (cây trồng cứu đói). Hiện nay, cây sắn đã chuyển đổi vai trò từ cây lương thực sang cây công nghiệp mang tính hàng hóa cao và cung cấp nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp như: công nghiệp chế biến tinh bột, công nghiệp thực phẩm, công nghiệp chế biến thức ăn gia súc, sản xuất nhiên liệu sinh học (biofuel)…

Sắn, lúa và ngô là ba cây trồng được ưu tiên phát triển trong tầm nhìn chiến lược đến năm 2020 của Bộ Nông nghiệp và PTNT. Tổng sản lượng kim ngạch xuất khẩu sắn và sản phẩm của cây sắn Việt Nam từ năm 2011 đến 2016 đã vượt trên 1 tỷ USD/ năm. Diện tích trồng sắn trong những năm gần đây cũng tăng, diện tích trồng sắn toàn quốc năm 2016 đạt 569,9 ngàn ha, năng suất củ tươi bình quân 19,2 tấn/ ha, sản lượng đạt là 10,9 triệu tấn.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây tình hình sâu bệnh hại diễn biến rất phức tạp; một số dịch hại như rệp sáp bột hồng, bệnh chổi rồng, bệnh thối củ vừa được quản lý thì bệnh khảm lá sắn xuất hiện, lan truyền rất nhanh chóng và đã trở thành dịch hại rất nguy hiểm của các vùng trồng sắn phía Nam.

Tính đến 20/08/2018, diện tích bệnh khảm lá sắn gây hại trên 10 tỉnh trồng sắn của Việt Nam là 36.136,3 ha, tăng hơn 30.283,6 ha so với năm 2017; một số diện tích bị bệnh quá nặng đã tiến hành tiêu hủy là 242,1ha (Báo cáo của Cục bảo vệ Thực vật ngày 28/08/2018).

Bệnh khảm lá sắn (Cassava mosaic disease, CMD) do virus thuộc Genus Begomovirus gây ra chúng xuất hiện tại châu Phi và châu Á (1984 - Africa; 1993 - India; 2002 - Sri lanka; 2015 - Cambodia; 2017 - Việt Nam).

Độ lớn của quần thể bọ phấn liên quan mật thiết đến sự lan truyền của virus, đây là nguyên nhân chính dẫn tới sự bùng phát dịch hại. Nếu cây sắn nhiễm bệnh ở giai đoạn mới trồng (dưới một tháng tuổi) thì sẽ gây thiệt hại rất nặng về năng suất thậm chí không cho thu hoạch.

2. Các biện pháp quản lý dịch hại

Tuyên truyền phổ biến sâu rộng tới từng người dân trồng sắn về mức độ nguy hai của bệnh khảm lá sắn do virus gây ra.

Thường xuyên kiểm tra đồng ruộng để phát hiện sớm, xử lý triệt để những diện tích bị nhiễm bệnh khảm lá sắn.

Thực hiện tốt công tác kiểm dịch thực vật, nghiêm cấm mua bán, vận chuyển giống từ vùng có dịch sang nơi khác (kể cả mua bán các sản phẩm từ cây sắn).

Hướng dẫn nông dân sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật phun phòng trừ môi giới (bọ phấn) định kỳ.

Nhân nhanh các giống ít nhiễm bệnh phục vụ sản xuất KM94, KM505.

Bố trí mùa vụ hợp lý, tại các thời điểm quần thể bọ phấn có mật số thấp để hạn chế sự lan truyền trên đồng ruộng; trồng xen ngô, hoặc lạc trong ruộng sắn bổ sung thiên địch tiêu diệt bọ phấn; xây dựng các mô hình canh tác bền vững, quản lý tổng hợp ICM, IPM hạn chế sự phát triển của bọ phấn.

Nhân nhanh các loài ong ký sinh thả ra ngoài đồng ruộng để kiểm soát môi giới truyền bệnh (bọ phấn).

Nghiên cứu chọn tạo giống kháng bệnh khảm lá sắn. Kết hợp giữa các Viện Trường, Trung tâm nghiên cứu chọn tạo giống sắn bằng chỉ thị phân tử, lai tạo, chuyển gen, đột biến tạo ra những giống sắn có năng suất bột cao, chất lượng tốt và chống chịu với bệnh khảm lá.

Trung tâm nghiên cứu Thực nghiệm Nông nghiệp Hưng Lộc kết hợp với Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cây có củ, Viện di truyền Nông nghiệp khảo nghiệm và đáng giá tính chống chịu và kháng bệnh khảm lá (CMD) của 160 dòng sắn bản địa đã thu thập và chon tạo trong nước tại vùng dịch bệnh (10/ 2018).      

______________________________________________________________________

(1). Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Nông nghiệp Hưng Lộc.