Cây tổ tiên từ Châu Mỹ La Tinh trở thành cây hoa màu quan trọng ở Châu Á như thế nào?

Nửa thế kỷ trước, sắn là một loại cây trồng chủ lực thông dụng cho một số nông hộ nhỏ ở châu Á kiếm sống trong những vùng khắc nghiệt. Cây có củ mà người châu Âu mang từ châu Mỹ La tinh từ nhiều thế kỷ trước là nguồn dinh dưỡng đáng tin cậy, miễn là nó được chế biến khéo léo để loại bỏ độc tố vị đắng để biến thành thực phẩm. Trong khi các giống sắn ngọt vẫn là cây chủ lực ở những nơi như Indonesia, nhà sản xuất lớn thứ ba thế giới, mọi thứ đã thay đổi rất nhiều đối với giống sắn Manihot esculenta, tên khoa học được gọi là yuca, manioc hoặc mandioca.

Ngày nay, sản lượng sắn ở châu Á đã tăng lên đáng kể và ngành công nghiệp đang phát triển các giống cây trồng có vị đắng dùng cho việc lấy tinh bột, nhiên liệu sinh học và một loạt các thành phần khác. Ở Đông Nam Á, chỉ có mía và gạo vượt qua cây sắn trong tổng trọng tải được sản xuất. Trong khi đó, khoảng 8 triệu nông dân từ Ấn Độ đến Trung Quốc phụ thuộc vào cây trồng làm lương thực và kiếm thêm thu nhập.

Sắn đã trở thành một loại cây trồng quan trọng phù hợp để phát triển mạnh mẽ bất chấp biến đổi khí hậu trong năm mươi năm tới ở châu Á. Nhận định này đã được các nhà khoa học đánh giá toàn diện về nghiên cứu sắn trong 50 năm qua ở châu Á, bài báo được xuất bản vào tháng 3 trên tạp chí Khoa học Chăn nuôi.

Luis Augusto Becerra Lopez-Lavalle, chủ nhiệm chương trình sắn tại Liên minh sinh học quốc tế và Trung tâm nông nghiệp nhiệt đới quốc tế (CIAT) cho biết: “Chúng ta cần tiếp tục đầu tư vào việc tăng năng suất, thậm chí nhiều hơn trong điều kiện biến đổi khí hậu, suy thoái đất và dịch hại và dịch bệnh mới; điều quan trọng tiếp theo là cải thiện khả năng phục hồi của tài nguyên sắn”.

Bài báo xem xét sự gia tăng năng suất, chiến lược nhân giống, phát triển và triển khai các giống sắn khác nhau trong nửa thế kỷ qua. Các quốc gia trong nghiên cứu bao gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Philippines, Lào, Thái Lan và Việt Nam. Các tác giả từ hơn một chục tổ chức đã đóng góp cho tổng quan, trong đó tóm tắt những đóng góp lớn từ gần 170 bài báo nghiên cứu khác nhau.

Các tác giả nhấn mạnh tính linh hoạt và khả năng phục hồi nổi bật của cây sắn, đã dần được cải thiện và thích nghi với nhu cầu địa phương thông qua nhân giống cây trồng và nông học tiên tiến.

Gửi lời cảm ơn đến Ngân hàng gen

Becerra cho biết nhiều tiến bộ là do bộ sưu tập nguồn sắn phong phú tại Liên minh ngân hàng gen ở Colombia, bao gồm một bộ sưu tập lớn các giống bản địa thường đa dạng hơn so với các giống được tìm thấy ở xa hơn. Bằng cách khai thác tài nguyên của ngân hàng gen và các bộ sưu tập được lưu giữ bởi các chương trình nhân giống trên khắp thế giới, các nhà khoa học đã tìm ra những đặc điểm làm cho các giống được sử dụng rộng rãi có năng suất cao hơn, chống lại bệnh tật và khí hậu khắc nghiệt.

Tại Việt Nam, năng suất đã tăng từ khoảng 3 tấn mỗi ha lên 20 tấn, chủ yếu thông qua cải tiến giống và quản lý phân bón. Trồng xen canh, gieo các loại cây khác cùng với sắn và luân canh bao gồm ngô, lạc và đậu, đã cải thiện độ phì nhiêu của đất và tăng thu nhập cho nông dân.

Tác giả Al Imran Malik, làm việc tại Liên minh ở CHDCND Lào cho biết: “Việc đưa mầm sắn vào các chương trình nhân giống quốc gia từ Liên minh kết hợp với thực hành nông học được cải thiện rõ rệt trong sản xuất sắn trong khu vực”. Malik cùng các đối tác hỗ trợ các ý tưởng và sáng kiến ​​mới.

Ở Indonesia, trong chăn nuôi đã tập trung vào sản xuất sắn chất lượng. Ở Trung Quốc, các nhà khoa học đã nhân giống sắn công nghiệp có tinh bột cao lý tưởng cho vùng có vĩ độ cao và mát hơn so với vùng sắn bản địa.

Giống sắn dây. Ảnh: Neil Palmer/CIAT.

Jonathan Newby, điều phối viên nghiên cứu cho biết: “Trong những thập kỷ qua, các nhà nghiên cứu sắn ở châu Á, đặc biệt là các nhà tạo giống, đã phải đáp ứng với các điều kiện chính sách và thị trường thay đổi để đảm bảo rằng cây trồng và nông dân trồng sắn có khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu”.

Trên khắp khu vực hiện nay, các nhà nghiên cứu nghiên cứu về xói mòn và sức khỏe của đất, tăng cường bền vững, trí tuệ nhân tạo và di truyền học tiên tiến để cải tiến cây trồng. Các nhà khoa học cũng đang tập trung cao độ vào việc kiểm soát các bệnh mới nổi, đe dọa tăng năng suất. Năm ngoái, Liên minh đã làm việc với các nhà nghiên cứu và đối tác quốc gia để vạch ra kế hoạch kiểm soát khẩn cấp đối với bệnh khảm sắn, một dự án do Becerra đứng đầu.

Becerra cũng là chủ nhiệm nghiên cứu toàn cầu trong Chương trình nghiên cứu CGIAR về Rễ, Củ và Chuối, chương trình này cũng đã đóng góp cho nghiên cứu.

Hợp tác nghiên cứu sắn

Một trong những bài học lớn của vấn đề là mức độ hợp tác địa phương và sáng kiến ​​nền tảng là chìa khóa để cải thiện sản xuất sắn trong khu vực.

Cụ thể, Liên minh dẫn đầu quan hệ đối tác với các Viện nghiên cứu nông nghiệp quốc gia trong khu vực. NARI từ Việt Nam, Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản, Indonesia, CHDCND Lào và Campuchia đã hợp tác trong nhiều dự án sắn xuyên biên giới trong vài thập kỷ qua.

Sự hợp tác giữa các tổ chức nghiên cứu ở châu Á đã tạo điều kiện cho sự hiểu biết về bối cảnh cụ thể, cho phép các nhà nghiên cứu tạo ra các khuyến nghị phù hợp trong chăn nuôi và nông học để nông dân có thể trồng sắn theo nhu cầu của họ.

Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp Nhiệt đới Trung Quốc (CATAS) nhấn mạnh rằng sự phát triển trong nghiên cứu sắn ở Châu Á có tiềm năng lớn bên ngoài khu vực.

Wenjun Ou, đồng tác giả từ CATAS cho biết: “Công việc này sẽ không chỉ đóng góp cho sự thịnh vượng của sắn ở Châu Á mà còn đóng góp cho an ninh lương thực của người dân ở châu Phi”.

Bên ngoài quan hệ đối tác nghiên cứu, TS. Malik cho biết các nhà tài trợ đã là những người hỗ trợ chính cho nghiên cứu dài hạn đang diễn ra. Sự hợp tác và hỗ trợ liên tục là chìa khóa để kiểm soát bệnh khảm sắn, đòi hỏi những nỗ lực phối hợp trong khu vực trong nghiên cứu về hệ thống hạt giống, kiểm soát dịch hại và dịch bệnh và xây dựng năng lực.

Không còn “một vụ mùa cho người nghèo”

Mặc dù vẫn có ấn tượng rằng sắn là cây trồng của người nghèo ở Châu Á, nhưng Becerra và Newby đã đẩy lùi quan niệm này, nêu bật tiềm năng của cây sắn trong việc tạo ra sự giàu có ở những hộ nông dân nhỏ nhắm vào thị trường toàn cầu. Newby cho rằng “Tương lai tươi sáng cho việc canh tác sắn như một thành phần công nghiệp trong một loạt các sản phẩm mới mà người tiêu dùng hiện đại yêu cầu. Sẽ rất quan trọng khi các nhà nhân giống sắn theo kịp những thay đổi và cơ hội này để đảm bảo rằng nông dân sản xuất nhỏ ở Châu Á tiếp tục gặt hái những lợi ích của loại cây 'ẩn số' này trong cuộc sống hàng ngày”.

Becerra nhấn mạnh các vùng khác nhau sẽ đóng góp vào việc chuyển giao kiến thức Nam-Nam để đảm bảo thịnh vượng xa hơn cho vụ mùa, “Chìa khóa để cải thiện sắn vẫn là cốt lõi của vấn đề. Chúng tôi phải giúp đỡ nông dân Châu Phi cận Sahara có được điều tương tự từ lợi ích di truyền như những người nông dân nghèo ở Châu Á, nơi Liên minh xây dựng dựa trên nguồn gen từ Châu Mỹ Latinh”.

Đỗ Thị Thanh Trúc theo Phys.org