Giảm ô nhiễm môi trường bằng kinh tế tuần hoàn

Xu hướng tất yếu trên toàn cầu

Trong bối cảnh khủng hoảng tài nguyên, biến đổi khí hậu và áp lực thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” đến năm 2050, kinh tế tuần hoàn được nhìn nhận không chỉ là một mô hình kinh tế mới, mà còn là lựa chọn chiến lược nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng, tái cấu trúc nền kinh tế và tạo dựng một tương lai xanh, bao trùm và thích ứng với các xu hướng toàn cầu.

Điều dễ nhận thấy, vận hành nền kinh tế tuần hoàn giúp giảm tác động tiêu cực tới môi trường. Nguồn tài nguyên được sử dụng, tái sử dụng nhiều lần trong vòng đời cùng việc ứng dụng công nghệ tiên tiến, thân thiện môi trường đã hình thành các chuỗi liên kết; từ đó, có thể tận dụng tối đa tất cả các chất thải loại, sản phẩm phụ… trong quá trình sản xuất.

Theo PGS. TS Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), kinh tế tuần hoàn đã và đang trở thành xu hướng tất yếu trên toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh khủng hoảng tài nguyên, biến đổi khí hậu và yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng. Khác với mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống vốn dựa trên “khai thác - sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ”, kinh tế tuần hoàn tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị theo hướng tái tạo và tối ưu hóa nguồn lực.

Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp là xu thế tất yếu trong tương lai.

Kinh tế tuần hoàn không chỉ giới hạn trong việc giảm chất thải hay sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, mà còn là một chiến lược kinh tế toàn diện. Theo đó, sản phẩm được thiết kế để tái sử dụng, sửa chữa, tái chế và kéo dài vòng đời. Tài nguyên sau khi sử dụng không bị thải bỏ mà được giữ lại trong nền kinh tế thông qua các dòng lưu chuyển liên tục.

Trên thế giới, nhiều mô hình kinh tế tuần hoàn đã được triển khai thành công. Từ mô hình chia sẻ như Grab, Airbnb; mô hình vòng đời khép kín của các tập đoàn như Bosch, Philips; đến mô hình công nghiệp sinh thái như Kalundborg (Đan Mạch) - tất cả đều cho thấy kinh tế tuần hoàn không những giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí mà còn tăng khả năng chống chịu trước khủng hoảng và mở rộng cơ hội đổi mới sáng tạo.

Ngoài ra, kinh tế tuần hoàn không chỉ là một sự lựa chọn mang tính môi trường, mà còn là một phương thức tăng trưởng mới, giúp tách biệt giữa tăng trưởng kinh tế và khai thác tài nguyên. Khi áp dụng mô hình này, doanh nghiệp có thể chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang tối ưu hiệu quả sử dụng, từ đó tạo ra lợi nhuận bền vững hơn.

Tác động tích cực tới môi trường

Hiện, nhiều ngành kinh tế được “điểm danh” gây ô nhiễm cần chuyển đổi, thí dụ như ngành thủy sản. Theo Phó Tổng thư ký Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam Lê Hằng, với kim ngạch xuất khẩu lên đến 11 tỷ USD mỗi năm, ngành thủy sản đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội, tạo sinh kế cho hàng triệu lao động. Tuy nhiên cũng đối mặt thách thức từ biến đổi khí hậu, cạn kiệt nguồn lợi tự nhiên, mô hình sản xuất lạc hậu, thiếu gắn kết theo chuỗi, yêu cầu chất lượng khắt khe…

Việc chuyển đổi kinh tế tuần hoàn của ngành không chỉ mở ra cơ hội khai thác nguồn tài nguyên mới từ chính cách phụ phẩm và chất thải trong quá trình sản xuất, chế biến mà còn giảm tác động xấu, góp phần tái tạo môi trường. Tiêu biểu, có thể kể đến giải pháp công nghệ và sinh học “Hệ thống tuần hoàn nước (RAS)” do Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) đang thúc đẩy; công nghệ xử lý nước không hóa chất Aqua Mina; hệ thống lọc tuần hoàn Thăng Long; thiết bị hút xác tôm tự động CDSS của Uni-President; ứng dụng công nghệ vi sinh và sinh học trong kiểm soát vi khuẩn, quản lý thức ăn; công nghệ enzyme; quản lý rác thải nhựa…

Bên cạnh những giá trị kinh tế trong sản xuất, các cơ sở của ngành thủy sản khi thực hiện kinh tế tuần hoàn đã giảm được hơn 40% tác nhân gây ô nhiễm môi trường. Đây là tín hiệu tốt đối với các ngành kinh tế có mối liên kết chặt chẽ với môi trường như thủy sản, chăn nuôi.

Đối với các ngành sử dụng nguyên liệu từ sản phẩm nông sản cũng có tác động không nhỏ. “Bản thân một doanh nghiệp nhỏ, khi áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn cũng cho thấy hiệu quả. Không chỉ là những giá trị về kinh tế, mô hình của chúng tôi mang đến cảnh quan môi trường, giảm rác thải từ các loại phụ phẩm, phế liệu sau sản xuất”, bà Phan Thị Nhuận, Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn dâu tằm tơ Mỹ Đức - doanh nghiệp chuyên sản xuất tơ lụa từ dâu tằm, tơ sen chia sẻ. Mỗi năm, lượng rác thải từ hoạt động sản xuất của công ty vào khoảng 500 tấn. Sau khi áp dụng quy trình xử lý rác thành các loại hàng hóa như phân bón, chế phẩm sinh học… đã tạo ra nguồn thu 500 triệu đồng, chưa kể còn tiết kiệm được chi phí xử lý rác thải.

Nhiều rào cản

Theo PGS. TS Nguyễn Đình Thọ, Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn để phát triển kinh tế tuần hoàn; các lĩnh vực như nông nghiệp, công nghiệp chế biến, xây dựng, năng lượng, giao thông và đặc biệt là quản lý rác thải đều có điều kiện thuận lợi để chuyển đổi sang mô hình tuần hoàn.

Kinh tế tuần hoàn tạo ra cơ hội để hình thành các ngành nghề mới như tái chế rác thải điện tử, sản xuất phân hữu cơ từ phụ phẩm nông nghiệp, hoặc khai thác khí sinh học từ chất thải hữu cơ. Không chỉ doanh nghiệp lớn, mà các hộ gia đình, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng có thể tham gia vào các mắt xích của chuỗi giá trị này.

Dù cơ hội rõ ràng, nhưng Việt Nam vẫn đối mặt với hàng loạt thách thức trong quá trình chuyển đổi. PGS.TS Nguyễn Đình Thọ chỉ ra rằng: Thứ nhất, là thói quen tiêu dùng và văn hóa quản lý chất thải. Người dân vẫn còn tâm lý sính ngoại, thích đồ mới, tiêu dùng nhanh, ít quan tâm đến vòng đời sản phẩm. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp vẫn duy trì mô hình ngắn hạn, ưu tiên lợi nhuận trước mắt thay vì đổi mới dài hạn.

Thứ hai, năng lực công nghệ trong nước chưa đủ mạnh để xử lý chất thải phức tạp. Phần lớn cơ sở tái chế hiện nay còn thủ công, nhỏ lẻ, không đạt tiêu chuẩn môi trường. Việc đầu tư công nghệ hiện đại gặp rào cản về chi phí, bản quyền và năng lực vận hành.

Thứ ba, là sự thiếu đồng bộ về chính sách. Dù nhiều văn bản như Luật Bảo vệ môi trường 2020, các quyết định về tài chính xanh đã được ban hành, nhưng việc triển khai vẫn thiếu tính cụ thể. Doanh nghiệp chưa có hướng dẫn rõ ràng về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, quy định về hàm lượng tái chế trong sản phẩm, hay chính sách ưu đãi đủ mạnh.

Thứ tư, Việt Nam đang thiếu cơ sở hạ tầng phù hợp. Việc phân loại rác tại nguồn chưa phổ biến, hệ thống logistics ngược chưa phát triển và thiếu các khu công nghiệp sinh thái tích hợp hạ tầng tái chế.

Ngoài ra, các rào cản về vốn và nhân lực cũng là yếu tố then chốt. Các mô hình tuần hoàn cần đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài, nhưng lại thiếu hỗ trợ tài chính rõ ràng. 

Giải pháp thúc đẩy kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam

Theo các chuyên gia, để kinh tế tuần hoàn phát huy được hiệu quả cần triển khai các giải pháp đồng bộ, từ việc hoàn thiện khung pháp lý, chính sách; cơ chế huy động vốn, thuế; đầu tư hạ tầng, khoa học-công nghệ; huy động nguồn lực; xây dựng thị trường tài chính; hình thành thói quen tiêu dùng xanh; xây dựng chuỗi cung ứng khép kín. Ngoài ra, cần phải có chiến lược dài hạn đầu tư nâng cao chất lượng nhân lực, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho người dân, nhất là thế hệ trẻ.

Đưa ra giải pháp để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn tại nước ta PGS.TS Nguyễn Đình Thọ cho rằng, Việt Nam cần cải tổ chính sách và hoàn thiện pháp luật: Xóa bỏ mâu thuẫn giữa các quy định, xác lập chuẩn kỹ thuật cho sản phẩm và vật liệu, áp dụng cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), bảo đảm thống nhất giữa trung ương và địa phương. Đổi mới công nghệ và dữ liệu:

Ưu tiên đầu tư cho công nghệ tái chế hiện đại, thiết lập cơ sở dữ liệu quốc gia về vật liệu và chất thải, tạo điều kiện xây dựng mạng lưới cộng sinh công nghiệp. Xây dựng hạ tầng kỹ thuật: Phát triển khu công nghiệp sinh thái, đầu tư hệ thống logistics ngược, tổ chức lại hệ thống phân loại rác tại nguồn, quy hoạch hạ tầng theo hướng mở rộng và linh hoạt. Hợp tác công tư và cải cách hành chính: Khuyến khích đầu tư tư nhân vào tái chế và công nghệ sạch, thiết lập các quỹ tài chính xanh, đơn giản hóa thủ tục để hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Thay đổi hành vi và xây dựng văn hóa tuần hoàn: Truyền thông cộng đồng, lồng ghép giáo dục môi trường trong nhà trường, khuyến khích cộng đồng tự vận hành các mô hình tái chế, chợ tái sử dụng. Phát triển thị trường tài chính xanh: Thiết lập hệ thống tín chỉ carbon minh bạch, phát triển trái phiếu xanh, tín dụng ưu đãi và các công cụ tài chính đặc thù phù hợp từng ngành. Tăng cường hợp tác quốc tế: Tham gia vào các mạng lưới kinh tế tuần hoàn toàn cầu, học hỏi mô hình tiên tiến, tiếp cận công nghệ và tài chính từ các tổ chức quốc tế.

Thiết lập hệ thống giám sát và điều phối: Xây dựng bộ chỉ số kinh tế tuần hoàn theo từng ngành và địa phương, thành lập cơ quan điều phối tập trung có quyền hạn rõ ràng, đảm bảo đồng bộ hóa triển khai trên toàn quốc.