Quốc tế hóa tạp chí quốc gia: Đâu là nhân tố quyết định?

 Hai tạp chí của Viện Tế bào gốc (ĐHQG TPHCM) là Biomedical Research and Therapy và Progress in Stem Cell vào Scopus. Nguồn: ĐHKHTN TPHCM.

Thành công của Acta Mathematica Vietnamica (Viện Toán học, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam), tạp chí đầu tiên của Việt Nam vào cơ sở dữ liệu Scopus (năm 2011) và ký kết hợp tác với nhà xuất bản Springer (năm 2013) dường như khơi mào xu thế quốc tế hóa của các tạp chí quốc gia. Không lâu sau đó, nhiều tạp chí của các trường, viện như Journal of Science: Advanced Materials and Devices (ĐHQGHN), Advances in Natural Sciences: Nanoscience and Nanotechnology, Journal of Chemistry (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam)… đã tiếp tục hòa nhập đời sống xuất bản quốc tế. Họ có mặt trong Scopus và Scimago với “công thức” thành công là xuất bản bằng tiếng Anh và hợp tác với một nhà xuất bản uy tín của thế giới như Elservier, IOP hay Wiley. 

Tuy nhiên cũng có biệt lệ: năm 2018, hai tạp chí của Viện Tế bào gốc (Đại học KHTN, ĐHQG TPHCM) là Biomedical Research and Therapy và Progress in Stem Cell phá vỡ công thức này để “trở thành tạp chí Việt Nam đầu tiên vào Scopus mà không cần đến hợp tác với nhà xuất bản nước ngoài”, theo nhận xét của GS. TS Phan Trọng Thịnh, tổng biên tập Vietnam Journal of Earth Sciences (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam). Với kinh nghiệm của người đang nỗ lực đưa tạp chí của mình vào Scopus, ông nhận xét thêm: “Chắc chắn, với cách làm gần như ‘đơn thương, độc mã’ như vậy, họ đã phải nỗ lực rất nhiều”.

Bằng cách này hay cách khác, các tạp chí Việt Nam đã từng bước nâng cao trình độ xuất bản khoa học ngay từ “sân nhà”. Nhưng với các tạp chí khác, làm được điều này có dễ?   

Con đường quốc tế hóa tạp chí 

Vậy để quốc tế hóa, các tạp chí Việt Nam cần đáp ứng được những điều kiện gì? Trong một cuộc trả lời phỏng vấn Tia Sáng vào tháng 6/2018, GS. TS Ngô Việt Trung (Viện Toán học) đã nêu những tiêu chí “cứng” mà các cơ sở dữ liệu như Web of Science hay Scopus đề ra đều tập trung vào 4 điểm: xuất bản bằng tiếng Anh (hoặc bằng những tiếng quốc tế khác); phải có ban biên tập uy tín; xuất bản định kỳ đều đặn, đúng hạn; có chỉ số trích dẫn cao. Nếu ba tiêu chuẩn đầu mang tính kỹ thuật còn tiêu chuẩn cuối khó đạt nhất ở Việt Nam, “thông thường, họ chờ từ 1 đến 2 năm để xét các tạp chí có đạt được các tiêu chí trên hay không trước khi quyết định đưa vào danh mục dữ liệu của mình”, ông nói. 

GS. TS Phan Trọng Thịnh cũng cùng quan điểm này khi nhận xét, “việc có được trích dẫn từ các tạp chí quốc tế khác trong hệ thống Scopus là khó nhất bởi chỉ có bài báo có giá trị học thuật và đề cập đến vấn đề ‘nóng’ của chuyên ngành thì người ta mới trích dẫn”.

Nếu không kể Acta Mathematica Vietnamica, một tờ tạp chí được các nhà khoa học đầu ngành như giáo sư Lê Văn Thiêm và Hoàng Tụy chăm chút từ ngày đầu thành lập, thì Journal of Science: Advanced Materials and Devices được các nhà nghiên cứu Việt Nam coi như một mẫu hình hoàn hảo, đáp ứng được cả bốn tiêu chí đó. GS. TS Phan Trọng Thịnh cho rằng, với nỗ lực của GS. TS Nguyễn Hữu Đức, khi đó là Phó giám đốc ĐHQGHN và kiêm tổng biên tập, tạp chí đã hội tụ được một hội đồng biên tập, hội đồng cố vấn với những nhà nghiên cứu danh tiếng về khoa học vật liệu, trong đó GS. TS Phan Mạnh Hưởng (Khoa Vật lý, trường Đại học Nam Florida, Mỹ) làm thư ký tòa soạn (managing editor) điều phối công việc, bài vở, gửi phản biện… Do đó, theo ông, “uy tín của một hội đồng biên tập như vậy đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng đảm bảo chất lượng của tạp chí, đồng thời thu hút bài báo tốt”. Kể từ khi liên kết với nhà xuất bản Elservier vào năm 2016, Journal of Science: Advanced Materials and Devices luôn có mặt trong top các tạp chí Việt Nam được nhiều trích dẫn từ hệ thống tạp chí Scopus (theo CitationGate) và lọt vào top các tạp chí Q1 ngành vật liệu ceramics và composites (theo số liệu từ Scimago). 
 

Mặt khác, tạp chí này còn chọn hình thức xuất bản truy cập mở (open access) mà theo đánh giá của GS. TS Phan Trọng Thịnh là “khôn ngoan”, vừa theo kịp trào lưu khoa học mở của thế giới, vừa có thể tạo điều kiện cho các nhà khoa học ở nhiều quốc gia có thể gửi bài, đọc và trích dẫn mà không phải nộp “tường phí”.  

Cách làm của Journal of Science: Advanced Materials and Devices là niềm mơ ước của nhiều tạp chí Việt Nam, từ tạp chí của Viện Hàn lâm như Vietnam Journal of Earth Sciences, tạp chí của hội như Nuclear Science & Technology hay tạp chí của trường đại học như Dalat University Journal of Science… Nhưng không phải ai cũng có thể học hỏi và áp dụng bởi để làm được điều này, cần có thời gian và tiềm lực, TS. Nguyễn Văn Tuấn - phụ trách văn phòng tạp chí Dalat University Journal of Science, cho biết khi đề cập đến “kế hoạch tầm nhìn năm 2030 đưa tạp chí vào danh mục Scopus”. Theo giải thích anh, thời gian là để thiết lập một cách nghiêm cẩn mọi công đoạn nhận bài, thẩm định, phản biện, biên tập và xuất bản… theo đúng chuẩn mực và thông lệ quốc tế còn tiềm lực bao gồm kinh phí và nguồn nhân lực, ví dụ “trước hết cần có đủ kinh phí mời các nhà khoa học quốc tế có uy tín cùng tổ chức các hội thảo, qua đó đặt vấn đề hợp tác lâu dài như tham gia hội đồng biên tập, hội đồng cố vấn hay mời bình duyệt”. 

Có cần sự hỗ trợ của nhà nước?

Vấn đề đủ tiềm lực đầu tư để lên trình độ mới là mấu chốt của các tạp chí đã tiệm cận với tiêu chuẩn quốc tế. Vietnam Journal of Earth Sciences là trường hợp như thế. GS.TS Phan Văn Tân, Chủ tịch Hội đồng ngành Khoa học Trái đất Quỹ NAFOSTED cho biết, đây là tạp chí có chất lượng tốt nhất Việt Nam về Khoa học Trái đất, lĩnh vực mà một số nhà nghiên cứu Việt Nam đã bắt đầu tạo dựng được uy tín thông qua các công bố quốc tế được đồng nghiệp quốc tế trích dẫn hoặc được họ mời tham gia các dự án nghiên cứu. Do đó, GS. TS Phan Trọng Thịnh có thể mời được nhiều nhà khoa học quốc tế đại diện cho các vùng địa lý khác nhau, từ châu Á, châu Úc đến châu Âu, Mỹ…, trong đó có nhiều người là tổng biên tập hoặc phó tổng biên tập các tạp chí SCI, SCIE như Gondwana Research, Earth-Science Reviews, Marine Geophysical Research, Tectonics, tham gia hội đồng biên tập. Một số ưu điểm mà tạp chí này có là tính trong năm 2018, trên 50% bài có hợp tác quốc tế, số lượng các bài báo có tác giả nước ngoài đứng đầu chiếm 25% và số lượng trích dẫn trên tạp chí Scopus, ISI ngày một gia tăng. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận, để có thể lọt vào cơ sở dữ liệu của Scopus, ISI thì những nỗ lực của bản thân tạp chí là chưa đủ, “cần phải có sự đầu tư từ nhà nước để có thể liên kết xuất bản với một trong những nhà xuất bản uy tín trên thế giới”. 

Theo ước tính của một số tạp chí quốc gia, con số này có thể vào khoảng 1,2 tỷ đồng/năm, một khoản lớn so với kinh phí được cơ quan chủ quản cấp hằng năm. Do đó, nhiều nhà khoa học khác cũng cho rằng, một số tạp chí Việt Nam đã tiệm cận với tiêu chuẩn quốc tế không thể đơn độc trên trong quá trình quốc tế hóa mà vẫn cần nhận sự hỗ trợ của nhà nước. Trong nhiều phiên họp hội đồng khoa học chuyên ngành KH&CN và KHXH của Quỹ NAFOSTED hằng năm, một câu hỏi thường trở đi, trở lại: “Quỹ có cơ chế nào hỗ trợ được các tạp chí?” Trả lời về vấn đề này, TS. Phạm Đình Nguyên, Phó giám đốc Quỹ, cho biết, Quỹ đang thúc đẩy mảng hỗ trợ này bên cạnh các hoạt động đã vào nếp. Theo Thông tư 09/2015/TT-BKHCN về quy định quản lý hoạt động nâng cao năng lực KH&CN quốc gia, để có được hỗ trợ  của Quỹ, các tạp chí cần đáp ứng được hai điều kiện: tạp chí khoa học chuyên ngành được xuất bản bằng tiếng Anh; tạp chí có quy trình nhận, thẩm định bản thảo và công bố bài báo theo chuẩn mực quốc tế về xuất bản công trình nghiên cứu. Khi qua vòng “sơ khảo” này, Quỹ sẽ hỗ trợ trong vòng hai năm với các nội dung: kinh phí đánh giá chất lượng của tạp chí, kinh phí xuất bản để các nhà xuất bản có uy tín nhận xuất bản tạp chí và kinh phí thuê biên tập tiếng Anh, trong đó, nội dung đầu tiên hết sức cần thiết khi các tạp chí có thể mời một đến hai chuyên gia ngành xuất bản khoa học giàu kinh nghiệm tới làm việc trong khoảng thời gian từ một đến hai tuần, vừa có cơ hội đánh giá thực trạng của tạp chí, vừa có thể đón nhận những giải pháp phù hợp.

Mới đây, Quỹ đã có thực hiện một khảo sát với một số tạp chí quốc gia uy tín, xuất bản bằng tiếng Anh hoặc được chỉ mục trong Trung tâm trích dẫn Đông Nam Á (Asean Citation Index ACI) nhằm nắm bắt nguyện vọng trước khi gửi công văn tới Bộ Tài chính. Tuy không tiết lộ chi tiết thông tin về cuộc khảo sát nhưng TS. Phạm Đình Nguyên cho biết, phần lớn các tạp chí đều gặp nhau ở điểm đề đạt những khoản hỗ trợ lớn như kinh phí liên kết xuất bản, kinh phí thuê biên tập tiếng Anh, phần mềm chống đạo văn..., tuy nhiên nhiều khả năng là Quỹ khó có thể đáp ứng hết các đề đạt này. “Thực ra ngân sách của Quỹ không quá nhiều nên khoản hỗ trợ các tạp chí cũng ở một mức độ nhất định và thời gian hỗ trợ cũng chỉ có thể giới hạn trong vòng hai năm bởi nếu tạp chí đã đạt tới trình độ tốt rồi, đã mong muốn quốc tế hóa một cách thực sự rồi thì hai năm đấy đủ để họ bứt phá và gia tăng về chất lượng”, anh giải thích.

Cách làm riêng của từng tạp chí 

Giữa những băn khoăn về sự hỗ trợ của nhà nước thông qua Quỹ NAFOSTED vẫn chưa được giải đáp ổn thỏa thì câu chuyện thành công của hai tạp chí Viện Tế bào gốc (ĐHQG TPHCM) trở thành điểm biệt lệ. Được xây dựng từ năm 2012 với nỗ lực của PGS. TS Phạm Văn Phúc, Viện trưởng, hai tạp chí xuất hiện trong làng xuất bản Việt Nam và quốc tế như những kẻ “vô danh tiểu tốt”, theo cách ví von của TS. Vũ Bích Ngọc, thành viên tạp chí. “Ban đầu, phần lớn việc hình thành nội dung, hình thức và quy trình xuất bản theo tiêu chuẩn quốc tế đều một tay anh Phúc lo. Tất cả không được ‘chuẩn mực’ như hiện nay đâu mà được hình thành một cách từ từ, cập nhật, cải tiến và thay đổi theo những định dạng, hình thức mới, thuận tiện cho truy cập hơn”, TS Vũ Bích Ngọc cho biết. 

Vào thời điểm ban đầu, khi còn chưa có tiếng tăm thì bằng cách nào tạp chí có được những bài báo chất lượng? TS. Vũ Bích Ngọc chia sẻ, ngoài việc tận dụng mối quan hệ quốc tế của PGS. TS Phạm Văn Phúc, tạp chí thường xuyên gửi email, liên tục tương tác với các nhà khoa học trong và ngoài nước trong lĩnh vực nghiên cứu tế bào gốc và cung cấp định kỳ các thông tin nghiên cứu… hoặc có chính sách giảm kinh phí biên tập tiếng Anh cho những bài báo của các nhà nghiên cứu trẻ. Mặt khác, từ 8 năm nay, Viện tổ chức định kỳ một hội nghị quốc tế hai năm một lần nhằm thu hút các nhà khoa học uy tín và nắm bắt những ý tưởng nghiên cứu mới.

Với những kinh nghiệm gây dựng, chăm chút đưa hai tạp chí vào danh mục Scopus, hiện tại PGS. TS Phạm Văn Phúc đang chia sẻ cách thức, “đường đi, nước bước” với nhiều tạp chí trong nước với mong muốn nhiều nơi có thể tìm ra “công thức” phù hợp với điều kiện của mình.

Theo cách thức như thế, một số tạp chí chưa có được nguồn lực đầu tư cũng tìm cách “nâng cấp dần dần”  như cách làm của trường đại học Đà Lạt – một trường Đại học không phải cấp vùng và nguồn thu hạn chế. Tạp chí Dalat University Journal of Science được chỉ mục vào Trung tâm trích dẫn Đông Nam Á, Thư mục các tạp chí truy cập mở (Directory of Open Access Journals – DOAJ), những bước đi cần thiết trước khi lập kế hoạch vào Scopus vào năm 2030. “Dù được nhà nước đầu tư hay không, chúng tôi sẽ vẫn lấy Scopus làm mục tiêu phấn đấu”, TS. Nguyễn Văn Tuấn nói.