Xen canh: Phương thức nông nghiệp tối ưu và hiệu quả
Kateryna Sergieieva
Nhà khoa học cấp cao tại EOS Data Analytics
Võ Mạnh Cầm biên dịch
![]()

Trồng xen canh là một kỹ thuật nông nghiệp lâu đời. Nếu như trước đây phương pháp này được áp dụng mà thiếu các kiến thức chuyên biệt, thì ngày nay, người nông dân có thể đạt được những vụ mùa bội thu nhờ sự hỗ trợ của máy móc hiện đại, nền tảng khoa học về lợi ích của việc trồng xen canh, cùng các công cụ nông nghiệp chính xác. Những lý do để áp dụng trồng xen canh bao gồm: tiết kiệm không gian và tài nguyên, đảm bảo năng suất tốt hơn trong trường hợp cây trồng chính cho kết quả kém, xua đuổi sâu bệnh, hạn chế cỏ dại, cũng như cung cấp dưỡng chất cho các loại cây trồng bên cạnh. Sau khi cân nhắc kỹ lưỡng các ưu và nhược điểm, nhiều chủ đất vẫn lựa chọn phương pháp này dù nó đòi hỏi thêm công chăm sóc trên đồng ruộng. Tuy nhiên, việc lựa chọn các tổ hợp cây trồng phù hợp sẽ mang lại những kết quả tích cực.
Canh tác xen canh trong nông nghiệp là gì?
Hệ thống canh tác xen canh bao gồm việc trồng nhiều loài cây khác nhau đan xen trong cùng một vụ mùa, trái ngược với phương thức độc canh. Các hình thức xen canh khác nhau tùy thuộc vào cách bố trí, thời điểm gieo hạt và sự kết hợp giữa các loại cây trồng. Theo đó, các loại cây lâu năm có thể được trồng cùng với những cây lâu năm khác hoặc cây hàng năm; các loại cây hàng năm cũng có thể được trồng cùng nhau. Việc trồng tỏi bên cạnh cà chua là một ví dụ về sự kết hợp giữa cây lâu năm và cây hàng năm. Tại các khu vực nhiệt đới, cà phê và chuối là một sự kết hợp phổ biến giữa các loại cây lâu năm.
Về thời điểm gieo hạt, các loại cây có thể được gieo cùng một lúc, hoặc gieo vào thời điểm mà các loài cây khác đã bắt đầu ra hoa hoặc sắp đến kỳ thu hoạch.
![]()

CÁC HÌNH THỨC TRỒNG XEN CANH
Khi trồng các loài cây khác nhau cùng một lúc, người nông dân cần cân nhắc đến mật độ, cấu trúc cây, thời gian sinh trưởng, nhu cầu tưới tiêu, ánh sáng và dinh dưỡng của từng loại. Trồng xen canh dựa trên cách sắp xếp các loại cây trồng, từ đó hình thành nên các kiểu phân loại khác nhau. Các hình thức trồng xen canh bao gồm: trồng theo hàng, trồng theo dải, trồng gối vụ, trồng xen theo thời gian, trồng hỗn hợp, trồng cây bảo vệ, trồng xen giữa các hàng cây (alley cropping), trồng cây bẫy sâu bệnh, trồng cây xua đuổi côn trùng, và phương pháp "đẩy - kéo" (push-pull), cùng nhiều hình thức khác.
Trồng xen canh theo hàng
Đúng như tên gọi, các loại cây trồng được sắp xếp thành từng hàng. Một sự kết hợp phổ biến và mang lại nhiều lợi ích là trồng các loại cây ngũ cốc cùng với cây họ đậu, chẳng hạn như ngô và các loại đậu. Tỷ lệ hàng có thể thay đổi, bao gồm cả kiểu trồng một hàng hoặc nhiều hàng xen kẽ. Một nghiên cứu đề xuất tỷ lệ bốn hàng ngô xen với sáu hàng đậu tương. Lợi ích của phương pháp này bao gồm việc bổ sung đạm thông qua quá trình cố định đạm của cây họ đậu nhờ sự cộng sinh với vi khuẩn thuộc chi Rhizobium.
Trồng xen canh theo dải
Phương pháp này là như thế nào và có mục đích gì? Cách làm này tương tự như trồng theo hàng, nhưng các dải đất được thiết kế đủ rộng để thuận tiện cho việc vận hành máy móc và cho phép canh tác độc lập trên từng dải. Một mô hình trồng theo dải phổ biến tại Mỹ là trồng luân phiên lúa mì, ngô và đậu tương, với mỗi loại chiếm sáu hàng.
Trồng xen giữa các hàng cây
Hệ thống này bao gồm việc trồng các loại cây nông nghiệp ở giữa các hàng cây thân gỗ, cây bụi hoặc hàng rào cây. Các đặc điểm của phương pháp này như sau: những cây cao hơn sẽ bảo vệ các loại cây thấp hơn khỏi gió và ánh nắng quá mức, đồng thời hệ thống rễ phát triển mạnh của chúng còn giúp ngăn ngừa tình trạng xói mòn đất.
![]()

Canh tác gối vụ
Với kỹ thuật này, nông dân trồng thêm một hoặc hai loại cây khác trên cùng một diện tích đất nhưng vào các thời điểm khác nhau, thường là sau khi cây trồng trước đó đã ra hoa. Phương pháp này giúp giảm sự trùng lặp về thời điểm thu hoạch giữa các loại cây, tuy nhiên, cây trồng thứ hai phải có khả năng chịu được bóng râm từ cây trồng thứ nhất. Các ví dụ điển hình bao gồm trồng bông xen với ngô, hoặc đậu gà xen với lúa cạn.
Canh tác xen canh theo thời gian
Trong phương pháp này, các loại cây được trồng cùng nhau có thời gian sinh trưởng khác nhau. Khi loại cây phát triển nhanh được thu hoạch, loại cây phát triển chậm hơn sẽ có thêm không gian để tiếp tục phát triển.
Canh tác hỗn hợp
Đây là hình thức gieo trồng nhiều loại cây (từ hai loại trở lên) trên cùng một khu đất mà không có sự sắp xếp theo hàng lối rõ rệt, hoặc các loại cây được gieo lẫn trong cùng một hàng. Trong trường hợp này, thời điểm gieo hạt và thu hoạch của các loại cây thường trùng nhau. Canh tác hỗn hợp giúp bảo vệ cây trồng chính tốt hơn trước các tác động như gió, sương giá, hạn hán và các điều kiện thời tiết khắc nghiệt khác.
Canh tác cây bẫy
Đúng như tên gọi, kỹ thuật này sử dụng các loại cây trồng đóng vai trò như "bẫy" để thu hút sâu bệnh, từ đó bảo vệ cây trồng chính. Các loại cây bẫy phổ biến bao gồm cải bẹ, hoa vạn thọ, ... Nguyên lý cơ bản là thu hút côn trùng hoặc nấm bệnh tập trung vào các loại cây "hy sinh" này, nhờ đó bảo vệ được cây trồng mang lại giá trị kinh tế. Ví dụ, bí ngô giống "Blue Hubbard" được ghi nhận là rất hiệu quả trong việc thu hút các loại côn trùng gây hại trên cây họ bầu bí (như bọ xít bí, sâu đục thân bí, bọ cánh cứng đốm và sọc trên dưa chuột).
Phương pháp này giúp tiết kiệm chi phí thuốc bảo vệ thực vật, có thể loại bỏ hoàn toàn việc sử dụng hóa chất hoặc chỉ cần xử lý hóa chất ở những khu vực trồng cây bẫy. Tuy nhiên, nhược điểm tiềm ẩn là sâu bệnh có thể phát triển khả năng kháng thuốc, hoặc các cây bẫy vô tình trở thành nơi trú ngụ và sinh sôi không kiểm soát của sâu bệnh.
Canh tác cây bảo vệ
Cây bảo vệ thường là các loại cây có gai hoặc có sức sống bền bỉ, được trồng bao quanh cây trồng chính hoặc dọc theo mép ruộng. Chúng đóng vai trò như hàng rào chắn để bảo vệ cây trồng chính khỏi gió mạnh hoặc sự xâm nhập từ bên ngoài. Chẳng hạn, cây cao lương thường được trồng bao quanh ruộng bông, hoặc cây hoa rum được trồng xung quanh ruộng đậu gà.
Canh tác cây xua đuổi
Với phương pháp này, nông dân sử dụng các loại cây có khả năng xua đuổi sâu bệnh như một biện pháp quản lý dịch hại bền vững. Nhờ đặc tính xua đuổi tự nhiên của một số loài thực vật, cây trồng chính được bảo vệ khỏi sự tấn công của côn trùng. Ví dụ, trồng tỏi tây bên cạnh đậu có thể giúp xua đuổi ruồi hại đậu, từ đó bảo vệ cây đậu.
Canh tác "thu hút - xua đuổi"
Đây là kỹ thuật trồng xen kết hợp các loại cây trồng có khả năng thu hút và xua đuổi sâu hại nhằm bảo vệ cây trồng chính. Trong khi các loại cây "thu hút" đóng vai trò dẫn dụ sâu hại về phía mình, thì các loại cây "xua đuổi" lại có tác dụng đẩy chúng ra xa. Một ví dụ điển hình cho kỹ thuật này là trồng cỏ Napier (để thu hút) xen lẫn với cây họ đậu Desmodium (để xua đuổi) nhằm bảo vệ ngô khỏi sự tấn công của ấu trùng sâu đục thân.
![]()

Lợi ích của canh tác xen canh
Canh tác xen canh mang lại những ưu điểm vượt trội so với độc canh, giúp tăng năng suất cũng như sử dụng đất đai và tài nguyên hiệu quả hơn. Những lợi ích cơ bản nhất của canh tác xen canh bao gồm:
• Tăng lợi nhuận. Các loại cây trồng phụ mang lại thêm thu nhập và đảm bảo lợi nhuận ngay cả khi cây trồng chính bị mất mùa.
• Sử dụng đất hiệu quả. Việc trồng các loại cây xen giữa các hàng giúp tận dụng đất tối ưu hơn; trái ngược với độc canh, nơi các khoảng trống giữa các hàng thường bị bỏ phí.
• Bảo vệ cây trồng chính. Canh tác xen canh thực hiện nhiều chức năng như xua đuổi hoặc bẫy sâu bệnh, thu hút các loài thiên địch, đồng thời chắn gió hoặc che chắn bớt ánh nắng gay gắt. Việc kiểm soát sâu bệnh theo cách này giúp giảm sử dụng hóa chất, từ đó tiết kiệm chi phí.
• Ngăn ngừa xói mòn và đóng váng bề mặt đất. Các loại cây trồng xen giữa các hàng (đặc biệt là trong mô hình canh tác xen canh theo băng/hàng) giúp giảm thiểu xói mòn nhờ hệ thống rễ của chúng.
• Bổ sung dưỡng chất cho cây trồng chính. Các loại cây thuộc họ đậu như đậu gà, các loại đậu khác hay cỏ linh lăng có khả năng cố định đạm, giúp cung cấp nitơ cho các loại cây trồng bên cạnh.
• Giảm nhu cầu sử dụng phân bón. Khi các loại cây trồng xen góp phần cải thiện độ phì nhiêu của đất, nhu cầu sử dụng phân bón tổng hợp sẽ giảm đi.
• Sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên thiên nhiên như nước và năng lượng mặt trời, vì chúng được phân bổ cho cả các loại cây trồng phụ.
• Kiểm soát cỏ dại tốt hơn. Trong canh tác xen canh, các khoảng trống giữa các hàng được lấp đầy bởi các loại cây trồng hữu ích thay vì cỏ dại.
• Tăng cường đa dạng sinh học và sự ổn định của hệ sinh thái. Càng có nhiều loài cây trồng nông nghiệp cùng phát triển thì môi trường càng được hưởng lợi.
![]()

Các quy tắc cần tuân thủ khi trồng xen canh
Ý tưởng cốt lõi của việc kết hợp các loại cây trồng đồng hành là tạo ra sự tương hỗ, giúp chúng cùng có lợi thay vì cạnh tranh lẫn nhau. Thực tiễn trồng xen canh dựa trên các nguyên tắc và quy tắc liên quan đến họ thực vật, cấu trúc cây, thời gian chín, và tập tính sinh trưởng (đặc biệt là nhu cầu về ánh sáng và nước):
• Kết hợp các loại cây có chiều cao lớn với các loại cây có tán rộng.
• Kết hợp các loại cây có rễ nông với các loại cây có rễ sâu.
• Chọn các loại cây có nhu cầu nước tương đồng (ví dụ: không nên trồng các loại cây cần nhiều nước như bắp cải cùng với những loại cây cần ít nước).
• Kết hợp các loại cây không cạnh tranh về ánh sáng (một loại cây có thể phát triển tốt trong bóng râm của loại cây kia).
• Tránh trồng các loại cây cùng họ cạnh nhau để hạn chế sự xâm nhập của sâu bệnh. Vì lý do này, không nên trồng khoai tây cùng với cà tím hoặc cà chua; tuy nhiên, khoai tây lại có thể trồng tốt cùng với củ dền. Ngược lại, việc kết hợp các loại cây thuộc các họ khác nhau trong mô hình xen canh giúp ngăn chặn sâu bệnh. Chẳng hạn, trồng các loại cây họ Cà (Solanaceae) cùng với ngô sẽ làm giảm sự di chuyển của bọ cánh cứng khoai tây Colorado (nhờ sự kết hợp giữa cây ký chủ và cây không phải ký chủ).
• Lưu ý nguy cơ bùng phát dịch bệnh do sự tương tác gần gũi giữa các loại cây trồng. Cần nhớ rằng sâu bệnh không chỉ gây hại trực tiếp bằng cách ăn lá hay thân cây, mà còn có thể mang theo các loại virus gây bệnh nguy hiểm cho từng nhóm thực vật cụ thể.
• Bổ sung các loại thảo mộc dùng trong ẩm thực để tận dụng đặc tính xua đuổi sâu bệnh của chúng.
• Trồng các loại cây họ Đậu xen với các loại cây không thuộc họ Đậu để cải thiện độ phì nhiêu của đất (thông qua việc tăng hàm lượng nitơ).
• Trồng xen các loại cây có khả năng thu hút côn trùng thụ phấn.
• Kết hợp các loại cây có tốc độ sinh trưởng khác nhau (cây lớn chậm và cây lớn nhanh). Khi các loại cây lớn nhanh được thu hoạch, những cây lớn chậm sẽ có đủ không gian để tiếp tục phát triển.
• Cân nhắc các đặc tính ức chế sinh trưởng (allelopathy) – một trong những nhược điểm chính cần lưu ý khi trồng xen canh.
• Chọn các loại cây có thể làm giá đỡ vật lý cho cây khác. Ví dụ, cây đậu có thể leo lên thân cây ngô; tuy nhiên, việc trồng quá sát nhau như vậy có thể gây khó khăn cho các hoạt động canh tác trên đồng ruộng.
Trồng xen canh với EOSDA Crop Monitoring
Tuy nhiên, lợi ích từ việc trồng xen canh không tự nhiên mà có. Cạnh tranh giữa các loại cây, hiện tượng ức chế sinh trưởng (allelopathy) và kiểm soát sâu bệnh là những vấn đề lớn cần được giải quyết. Sự tương tác giữa các loại cây trồng đòi hỏi phải được theo dõi sát sao – một quy trình tốn nhiều thời gian và là thách thức lớn nếu chỉ quan sát bằng mắt thường. Về khía cạnh này, phần mềm EOSDA Crop Monitoring dựa trên dữ liệu vệ tinh cung cấp thông tin vô cùng giá trị về tình trạng sức khỏe tổng thể của cây trồng trên đồng ruộng.
Các chỉ số thực vật hỗ trợ theo dõi các giai đoạn sinh trưởng và phát hiện những điểm bất thường, bởi mỗi loại cây trồng đều có các giá trị đặc thù tại từng giai đoạn phát triển nhất định. Mối tương quan này giúp người nông dân đưa ra các quyết định canh tác sáng suốt và có cơ sở. Chẳng hạn, cây hướng dương thường sẽ cho chỉ số NDVI cao trong giai đoạn ra hoa; ngược lại, nếu chỉ số này thấp, điều đó báo hiệu có vấn đề xảy ra và khu vực đó cần được kiểm tra.
![]()

Ngay cả trong trường hợp này, nông dân cũng không cần phải trực tiếp thực hiện công việc đó; họ có thể giao nhiệm vụ này cho ứng dụng giám sát ngay từ văn phòng của mình. Sau khi quan sát vấn đề từ xa một cách kỹ lưỡng hơn, các chuyên gia nông nghiệp sẽ đến tận nơi để kiểm tra chi tiết và đưa ra phương án xử lý phù hợp

![]()
Hiện tại, nền tảng này hỗ trợ nông dân tại Mỹ theo dõi các giai đoạn sinh trưởng của các loại cây trồng sau: lúa mạch xuân, ngô, bông, đậu tương, lúa mì đông, các loại cây họ đậu, lúa và hướng dương. Đối với các dự án tùy chỉnh nhằm theo dõi những loại cây trồng không nằm trong danh sách trên, vui lòng liên hệ với đội ngũ kinh doanh của EOSDA Crop Monitoring qua địa chỉ email sales@eosda.com .
Việc vận hành hoạt động nông nghiệp với EOSDA Crop Monitoring trở nên đơn giản hơn, và các khả năng mà phần mềm trực tuyến này mang lại không chỉ giới hạn ở những tính năng đã nêu.
Tài liệu tham khảo
1. Zhang, Yitao et al. “Row Ratios of Intercropping Maize and Soybean Can Affect Agronomic Efficiency of the System and Subsequent Wheat.” PloS one vol. 10,6 e0129245. 10 Jun. 2015, doi:10.1371/journal.pone.0129245 Journal article
2. Jaime Pinero. Trap cropping: A simple, effective, and affordable Integrated Pest Management strategy to control squash bugs and squash vine borers. Lincoln University Online source
3. Annette Wszelaki. Sarah Broughton. Trap Crops, Intercropping and Companion Planting. University of Tennessee Institute of Agriculture Online source
Số lần xem: 47











