Ruộng hữu cơ khó tránh tồn dư thuốc trừ sâu do 'ô nhiễm chéo'

Đặc biệt, trong các tháng mùa lũ thì không còn ranh giới giữa các ruộng. Như vậy rất khó đạt trạng thái "không tồn dư" thuốc bảo vệ thực vật trong điều kiện hiện nay của đồng bằng sông Cửu Long.

Nghiên cứu mới đây của các nhà khoa học Việt Nam và Đức trên tạp chí Agricultural Systems cho thấy dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong cả ruộng lúa canh tác thông thường lẫn ruộng hữu cơ ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Nghiên cứu được thực hiện tại An Giang, Đồng Tháp và Vĩnh Long - ba tỉnh chiếm khoảng một phần ba diện tích trồng lúa của Đồng bằng sông Cửu Long. Song song với khảo sát nông dân ghi nhận tình trạng sử dụng thuốc trừ sâu bệnh (phỏng vấn 155 nông dân), nhóm nghiên cứu lấy 72 mẫu đất và 15 mẫu nước tại 6 khu ruộng để phân tích dư lượng hóa chất từ tháng 4/2023 đến tháng 3/2024 (trong đó mỗi ruộng rộng nhiều hecta, nhóm lấy mẫu ở nhiều địa điểm khác nhau).

Trong đó có 3 ruộng canh tác truyền thống và 1 ruộng canh tác hữu cơ tại Vĩnh Long, 1 ruộng theo hướng hữu cơ nhưng chưa được chứng nhận tại An Giang, và 1 ruộng giảm đầu vào hóa chất tại Đồng Tháp.

Phân tích sàng lọc các loại thuốc bảo vệ thực vật được nông dân báo cáo và định lượng 32 hoạt chất trọng điểm (trong tổng số khoảng 80 hoạt chất được ghi nhận từ các báo cáo của nông dân).

Khó khoanh vùng ốc đảo không thuốc trừ sâu

Kết quả phân tích cho thấy: Trong đất, phát hiện 24/32 hoạt chất, trong đó, các mẫu có nồng độ dao động từ cao nhất 296,4 µg/kg đến thấp nhất 178,3 µg/kg. Trong đó, Tricyclazole (dùng trừ nấm đạo ôn) là chất tồn dư phổ biến nhất với nồng độ cao nhất (lên tới 283,6 µg/kg ở một số mẫu). Những con số này phản ánh việc sử dụng các hoạt chất này thường xuyên và thời gian bán hủy dài trong đất (67,9 - 78,9 ngày).

Một phụ nữ đang rải thuốc diệt ốc trước khi sạ lúa, ở An Giang. Ảnh: Thu Quỳnh

Đáng chú ý nhất là hiện tượng "ô nhiễm chéo" giữa ruộng hữu cơ và ruộng canh tác thông thường. Nghiên cứu ghi nhận mức dư lượng thuốc ở một số ruộng hữu cơ "tương đương" với ruộng canh tác truyền thống. Theo nhóm nghiên cứu, nguyên nhân lớn nhất là hệ thống nguồn nước từ các kênh rạch chảy chung trong vùng canh tác. Cụ thể, hoạt chất Fluopyram (thường dùng cho đậu nành, bông, rau) cũng được tìm thấy trong đất lúa dù nông dân không báo cáo sử dụng, cho thấy dấu hiệu của ô nhiễm chéo.

Hoạt chất được nông dân báo cáo sử dụng phổ biến nhất là thuốc diệt nấm Tricyclazole, thuốc diệt cỏ Butachlor và các dẫn xuất Avermectin để trừ sâu. Đáng chú ý, Avermectin dù được Việt Nam xếp vào nhóm thuốc sinh học nhưng đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phân loại là cực kỳ độc hại.

Trong mẫu nước bề mặt, nghiên cứu phát hiện 28/31 hoạt chất. Mặc dù nồng độ hoạt chất thuốc diệt cỏ 2,4-D trong nước nằm trong ngưỡng cho phép của Việt Nam (Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt - QCVN 38:2011/BTNMT), nhiều mẫu đã vượt quá tiêu chuẩn khắt khe của Liên minh Châu Âu (EU) khi tổng nồng độ thuốc bảo vệ thực vật trong nước tưới (2,7 µg/L) và nước tại ruộng hữu cơ (1,2 µg/L) đều vượt giới hạn của EU (0,5 µg/L).

Chất xua đuổi côn trùng dùng cho người (DEET) cũng được tìm thấy trong cả đất và nước (lên tới 13,21 µg/kg trong đất), cho thấy ô nhiễm không chỉ đến từ nông nghiệp mà còn từ sinh hoạt của con người.

Không có sự khác biệt đáng kể về tổng nồng độ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật trong đất giữa các ruộng lúa canh tác theo hướng hữu cơ và ruộng lúa truyền thống. Mặc dù nông dân báo cáo sử dụng ít hoặc không sử dụng thuốc trừ sâu, dư lượng thuốc trừ sâu vẫn được phát hiện trong các mẫu đất từ cả ba ruộng theo hướng hữu cơ được lấy mẫu. Tại Vĩnh Long, khu canh tác đã được cấp chứng nhận hữu cơ trong 6 năm vẫn chứa dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, dù ở mức thấp hơn so với ruộng truyền thống.

Theo nhóm nghiên cứu, phát hiện này đáng lo ngại vì theo các tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế (như USDA, EU hay JAS), các ruộng lúa không chỉ bị cấm sử dụng thuốc mà còn không được có tồn dư hóa chất tổng hợp.

Nguyên nhân từ kênh rạch chung và canh tác xen kẽ

Tại sao ruộng hữu cơ lại có thuốc bảo vệ thực vật nếu nông dân không sử dụng?

Theo các nhà nghiên cứu, có ba con đường lây nhiễm chính, trong đó nguồn nước dùng chung là nguyên nhân hàng đầu. Hệ thống kênh rạch chằng chịt tại Đồng bằng sông Cửu Long khiến nước từ ruộng truyền thống mang theo thuốc bảo vệ thực vật dễ chảy vào ruộng hữu cơ.

Một nguyên nhân khác là do diện tích sản xuất manh mún. Với quy mô nhỏ lẻ (83% hộ có dưới 2 ha), các ruộng hữu cơ thường nằm xen kẽ với ruộng truyền thống, chỉ ngăn cách với bờ báo rất thấp, không đủ để ngăn chặn thuốc bay trong không khí.

Bên cạnh đó, độ bền sinh học của hóa chất cũng là một vấn đề. Nhiều loại thuốc có thời gian bán hủy dài trong đất (như Isoprothiolane lên tới 320 ngày), tồn lưu rất lâu ngay cả khi đã ngừng phun.

Những kết quả này cho thấy khó khăn của mô hình hữu cơ tại Đồng bằng sông Cửu Long, không chỉ phụ thuộc vào hành vi chuyển đổi của nông dân, mà còn chịu chi phối vấn đề cấu trúc của toàn hệ thống canh tác: ruộng đất manh mún, nguồn nước liên thông và ô nhiễm tồn lưu kéo dài trong môi trường. Vì vậy, nghiên cứu khuyến nghị cần mở rộng vùng đệm, tăng khoanh vùng ruộng hữu cơ với ruộng truyền thống, đồng thời tổ chức sản xuất theo mô hình hợp tác xã để giảm nguy cơ ô nhiễm chéo.

Do phạm vi khảo sát còn hạn chế, nhóm nghiên cứu đề xuất cần tiếp tục có thêm các nghiên cứu theo dõi dài hạn và mở rộng quy mô để đưa ra những kết luận toàn diện hơn.

Tài liệu tham khảo:

Klamann, L., Thiele, B., An, G. C. D., Kupfer, N., Kappenberg, A., Nga, N. T. T., Vo, T. Q., Minh, K. C., & Weihermüller, L. (2026). Pesticide residues in organic vs. conventional rice systems: Management recommendations for Vietnam’s Mekong Delta. Agricultural Systems, 236, 104773. https://doi.org/10.1016/j.agsy.2026.104773