Cấu trúc phân tử quyết định khả năng kháng sâu hại chính trên cây cà chua

Sâu đục lá cà chua trưởng thành (Phthorimaea absoluta). Chất filotomatine, được tìm thấy trong lá cà chua dại (Solanum pennellii), mang lại khả năng bảo vệ cây tốt hơn trước đối tượng dịch hại này. Nguồn: José Maurício Simões Bento.
Một nghiên cứu quốc tế nhằm làm sáng tỏ nguyên nhân khiến các loài cà chua dại có khả năng kháng sâu đục lá cà chua (Phthorimaea absoluta) tốt hơn so với các giống cà chua trồng đã phát hiện rằng yếu tố quyết định nằm ở cấu trúc không gian của một phân tử tham gia vào cơ chế phòng vệ của thực vật. Các nhà nghiên cứu đã xác định được nguồn gốc sinh hóa của sự khác biệt này, đồng thời chứng minh rằng việc thay đổi bốn axit amin trong một enzyme duy nhất là đủ để làm biến đổi cấu trúc của hợp chất và gia tăng độc tính của hợp chất đối với sâu hại. Phát hiện này mở ra triển vọng tạo ra các giống cà chua có khả năng kháng sâu thông qua công nghệ chỉnh sửa gen.
Nghiên cứu này, được công bố trên tạp chí Nature Communications, do Jiancai Li, giáo sư tại Viện Sinh lý và Sinh thái Thực vật Thượng Hải và Đại học Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc tại Bắc Kinh điều phối. José Maurício Simões Bento, giáo sư tại Trường Nông nghiệp Luiz de Queiroz thuộc Đại học São Paulo (ESALQ-USP), cũng tham gia vào nghiên cứu.
Nhóm nghiên cứu của Li tập trung vào lĩnh vực di truyền học, sinh hóa học và quá trình sinh tổng hợp các chất chuyển hóa thứ cấp chuyên biệt ở thực vật, trong khi nhóm nghiên cứu của Bento chuyên sâu về sinh thái học hóa học và mối tương tác giữa thực vật với côn trùng. Bento cho biết: “Việc kết hợp các lĩnh vực nghiên cứu này có ý nghĩa then chốt. Sau khi xác định được các cơ chế di truyền và sinh hóa chi phối sự hình thành các dạng phân tử khác nhau, vấn đề quan trọng tiếp theo là phải làm rõ những tác động về mặt sinh học của sự khác biệt này, đồng thời đánh giá liệu một sự thay đổi nhỏ trong cấu trúc không gian ba chiều của phân tử có thể ảnh hưởng đến khả năng tự bảo vệ của thực vật trước sự tấn công của sinh vật gây hại hay không”.
Nghiên cứu tập trung phân tích các hợp chất glycoalkaloid steroid (SGAs) – là những hợp chất tự nhiên được tổng hợp bởi một số loài thực vật thuộc chi Solanum, chẳng hạn như cà chua, khoai tây và cà tím. Các hợp chất này đóng vai trò quan trọng trong cơ chế phòng vệ hóa học của thực vật, giúp chống lại sự tấn công của côn trùng ăn thực vật và các tác nhân gây bệnh.
Một trong những hợp chất glycoalkaloid steroid (SGAs) chủ yếu hiện diện trong lá cà chua trồng (Solanum lycopersicum) là α-tomatine. Trong khi đó, ở lá cà chua dại (Solanum pennellii), filotomatine là hợp chất chiếm ưu thế. Mặc dù hai hợp chất này có cùng thành phần đường, nhưng cấu trúc không gian ba chiều của phần lõi phân tử lại có sự khác biệt.
Đây là lúc tính chất đối xứng gương phát huy tác dụng. Một phân tử được gọi là đối xứng gương khi cấu trúc của nó không thể trùng khớp hoàn hảo với ảnh phản chiếu của nó. Ví dụ kinh điển là bàn tay phải và bàn tay trái: chúng có các bộ phận giống nhau được sắp xếp theo kiểu ảnh phản chiếu, nhưng không có phép tịnh tiến hay xoay nào cho phép một bên khớp hoàn hảo với bên kia. Tương tự, một phân tử đối xứng gương có thể tồn tại ở hai dạng, chẳng hạn như phiên bản "phải" và "trái" của cùng một cấu trúc. Hai dạng này tạo thành một cặp đồng phân đối quang, hay các phân tử đối xứng gương.
"Bản thân sự sống là một môi trường có tính chất đối xứng quang học cao. Ví dụ, các axit amin và đường chủ yếu tồn tại ở một trong hai dạng đồng phân đối quang của chúng. Do đó, khi đối mặt với một mục tiêu sinh học cụ thể, chỉ có một cấu hình có thể khớp chính xác vào khoang hoặc rãnh của protein, trong khi cấu hình kia thì không thể", Li giải thích.
Nguyên lý chung này đã được chứng minh thông qua các thí nghiệm trên côn trùng. Filotomatine, hợp chất chiếm ưu thế trong lá cà chua dại, mang lại hiệu quả bảo vệ cây cao hơn trước sâu đục lá cà chua so với α-tomatine, hợp chất chiếm ưu thế trong các giống cà chua trồng. Kết quả này được ghi nhận cả trong các thí nghiệm trên cây trồng và các phép thử hoạt tính sinh học (bioassay) sử dụng thức ăn nhân tạo. Trong phép thử sau, côn trùng được nuôi bằng nguồn thức ăn nhân tạo được chuẩn bị trong phòng thí nghiệm, trong đó từng hợp chất cần khảo sát được bổ sung riêng biệt. Thiết kế thí nghiệm này cho phép so sánh trực tiếp ảnh hưởng của từng hợp chất đối với côn trùng mà không bị chi phối bởi các đặc tính khác của cây trồng.
Bento nhận định: “Một trong những điểm đáng chú ý nhất của nghiên cứu là đã cho thấy rằng, trong cơ chế phòng vệ của thực vật, yếu tố quyết định không chỉ là sự hiện diện hay hàm lượng của một hợp chất mà còn phụ thuộc vào cách thức các phân tử của hợp chất đó được sắp xếp trong không gian. α-tomatine và filotomatine là hai hợp chất có cấu trúc phân tử rất tương đồng, tuy nhiên, chúng khác nhau về cấu hình không gian ba chiều. Nghiên cứu đã chứng minh rằng sự khác biệt này có ý nghĩa về mặt sinh học”.
Theo nhà nghiên cứu của ESALQ, kết quả này chứng minh mức độ tinh vi của hệ thống phòng vệ hóa học của thực vật. "Hình dạng của phân tử có thể tạo điều kiện thuận lợi hoặc cản trở sự tương tác của nó với các cấu trúc cụ thể bên trong cơ thể côn trùng".
Mục tiêu phân tử chính xác của các glycoalkaloid này ở côn trùng vẫn chưa được biết. Tuy nhiên, Li tin rằng sự nhận biết lập thể đặc hiệu - khả năng của mục tiêu sinh học phân biệt giữa các cấu hình không gian khác nhau - có thể là nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt quan sát được.
"Hiện tượng này đã nhận được sự quan tâm đáng kể trong việc phát triển thuốc có nguồn gốc từ các sản phẩm thực vật tự nhiên. Tuy nhiên, các lực lượng sinh thái định hình tính chất đối xứng quang học của các chất chuyển hóa trong tự nhiên vẫn chưa được hiểu rõ. Với nghiên cứu này, chúng tôi hy vọng sẽ thu hút sự chú ý hơn nữa đến các chức năng sinh thái của tính chất đối xứng quang học trong các sản phẩm tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật và các ứng dụng tiềm năng của chúng trong bảo vệ thực vật", nhà nghiên cứu người Trung Quốc nhấn mạnh.
Bốn axit amin tạo nên sự khác biệt
Để tìm ra nguồn gốc của sự khác biệt giữa hai loại cà chua này, các nhà nghiên cứu đã điều tra gen GAME8, mã hóa một loại enzyme tham gia vào quá trình sinh tổng hợp các glycoalkaloid này.
Cà chua dại có hai gen GAME8 rất giống nhau, GAME8a và GAME8b. Enzyme do GAME8a sản sinh chủ yếu định hướng sự hình thành cấu hình liên quan đến filotomatine. Ngược lại, enzyme do GAME8b sản sinh lại ưu tiên cấu hình liên quan đến α-tomatine. Ở cà chua trồng, hai gen GAME8 có trình tự mã hóa giống hệt nhau, và enzyme của chúng chủ yếu ưu tiên cấu hình liên quan đến α-tomatine.
Chính tại điểm này, sự khác biệt về gen trở thành sự khác biệt về hóa học. Các enzyme này tác động lên phân tử tiền chất glycoalkaloid và xác định cấu hình không gian nào sẽ được hình thành ở giai đoạn quyết định trong chuỗi phản ứng. Ở cà chua dại, enzyme do GAME8a sản sinh ưu tiên cấu hình R, dẫn đến filotomatine, trong khi enzyme do GAME8b sản sinh ưu tiên cấu hình S, dẫn đến α-tomatine. Ở cà chua trồng, các enzyme do hai gen GAME8 giống hệt nhau sản sinh ưu tiên cấu hình S và do đó tạo ra α-tomatine.
Các chữ cái R và S tương ứng với các từ Latinh rectus ("phải") và sinister ("trái"), các thuật ngữ được sử dụng để chỉ định hai cấu hình không gian có thể có xung quanh một tâm đối xứng bất đối xứng.
Các nhà nghiên cứu sau đó đã tiến thêm một bước nữa, tìm cách khám phá điều gì trong cấu trúc của các enzyme này khiến một enzyme ưu tiên cấu hình R và enzyme kia ưu tiên cấu hình S. Mặc dù GAME8a và GAME8b rất giống nhau, các nhà nghiên cứu đã xác định được bốn axit amin đóng vai trò quyết định trong sự khác biệt này.
"Bốn axit amin đó nằm xung quanh khoang xúc tác của enzyme và quyết định hướng của phân tử tiền chất bên trong. Hướng đó xác định nguyên tử hydro nào sẽ bị biến đổi và do đó cấu hình cuối cùng của sản phẩm," Li giải thích.
Cơ chế này sau đó có thể được giải thích ở cấp độ phân tử. Phân tử tiền chất khớp vào một khoang bên trong enzyme, và bốn axit amin giúp xác định vị trí của nó. Tùy thuộc vào hướng của nó trong không gian này, một trong hai nguyên tử hydro của phân tử tiền chất sẽ nằm ở vị trí thích hợp để được enzyme biến đổi. Sự khác biệt nhỏ này quyết định sản phẩm sẽ có cấu hình R hay S. Do đó, tính chất đối xứng quang học của glycoalkaloid cà chua có thể được truy tìm thông qua một chuỗi khá đơn giản: sự khác biệt trong gen, sự khác biệt trong enzyme, vị trí khác nhau của phân tử tiền chất, cấu hình R hoặc S, và filotomatine hoặc α-tomatine.
Với những lưu ý cần thiết, người ta có thể hình dung enzyme như một cấu trúc tiếp nhận một phân tử và giữ nó ở một vị trí cụ thể trong khi phản ứng hóa học diễn ra. Những thay đổi nhỏ nhất đối với thành của cấu trúc này sẽ làm thay đổi hướng của chất nền và do đó, kết quả không gian của phản ứng. "Nhóm nghiên cứu Trung Quốc đã thành công trong việc hé lộ cơ chế phân tử với độ chính xác cao", Bento nhận xét.
Đối với Li, phát hiện này mở đường cho việc điều chỉnh có chủ đích tính chất đối xứng quang học của các sản phẩm thực vật tự nhiên. Về nguyên tắc, các enzyme có thể được thiết kế để ưu tiên tạo ra cấu hình phân tử có hoạt tính cao nhất và độc tính thấp nhất, điều này cũng rất có ý nghĩa đối với sinh học tổng hợp.
Cơ chế phòng vệ chuyên biệt
Một trong những phát hiện thú vị nhất của nghiên cứu được ghi nhận khi các nhà khoa học thử nghiệm hai phân tử này trên một loài côn trùng khác. Filotomatine và α-tomatine thể hiện hiệu quả phòng vệ tương tự nhau đối với Spodoptera litura, một loài sâu ăn thực vật đa ký chủ, có khả năng gây hại trên nhiều loài cây khác nhau, thường được gọi là sâu khoang (tobacco cutworm hoặc cotton leafworm). Do đó, ưu thế của filotomatine không phải là tuyệt đối mà phụ thuộc vào loài côn trùng đang tìm cách ăn cây.
Theo Li, phát hiện này củng cố giả thuyết cho rằng hoạt tính sinh học của từng cấu hình phân tử phụ thuộc vào khả năng tương tác của chúng với mục tiêu tác động đặc hiệu trong cơ thể côn trùng. Ông nhận định: “Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cho thấy filotomatine không đơn thuần có độc tính cao hơn so với các hợp chất khác. Nếu đúng như vậy, chúng tôi kỳ vọng rằng tất cả các loài cà chua dại đều sẽ có khả năng tích lũy filotomatine”.
Tuy nhiên, thực tế không phải như vậy. Các loài cà chua dại khác nhau có khả năng tích lũy các cấu hình phân tử khác nhau của những hợp chất này. Điều đó cho thấy mỗi kiểu thành phần hóa học có thể mang lại những lợi thế phòng vệ đặc thù trước các loài côn trùng ăn thực vật hiện diện trong từng điều kiện sinh thái cụ thể. Bento nhận định: “Điều này cho thấy các cơ chế phòng vệ hóa học của thực vật có thể tiến hóa để đáp ứng với những tương tác rất đặc hiệu giữa cây trồng và một số loài côn trùng ăn thực vật nhất định, thay vì chỉ đơn thuần làm gia tăng độc tính của cây nói chung”.
Kết quả nghiên cứu đặt ra một vấn đề thú vị về mặt tiến hóa. Loài cà chua dại Solanum pennellii có khả năng di truyền để tổng hợp cả hai dạng đồng phân của hợp chất này. Tuy nhiên, loài cây này chủ yếu tích lũy filotomatine ở lá, trong khi α-tomatine được tích lũy chủ yếu ở các cơ quan khác của cây. Do lá là một trong những bộ phận chính thường bị các loài côn trùng ăn thực vật tấn công, nên sự phân bố khác biệt của hai hợp chất này trong các cơ quan của cây có thể không phải là hiện tượng ngẫu nhiên.
Li nhận định: “Hiện nay, các bằng chứng nghiên cứu của chúng tôi mới chỉ dừng lại ở mức độ tương quan. Chúng tôi ghi nhận rằng filotomatine giúp cây tăng khả năng chống chịu đối với P. absoluta – loài côn trùng có mối quan hệ tương tác tự nhiên với S. pennellii. Do lá là cơ quan của cây tiếp xúc nhiều nhất với các loài sinh vật gây hại ăn thực vật, chúng tôi cho rằng đặc điểm này có thể là kết quả của quá trình đồng tiến hóa lâu dài giữa thực vật và các loài sinh vật ăn thực vật chuyên hóa”. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng việc thu thập bằng chứng xác thực để chứng minh một cách chắc chắn kịch bản tiến hóa này là vô cùng khó khăn.
Những giống cà chua có khả năng kháng sâu hại tốt hơn
Việc xác định được bốn axit amin có vai trò chi phối tính đặc hiệu cơ chất của enzyme GAME8 đã mở ra hướng chuyển tiếp từ nghiên cứu sinh học cơ bản sang các ứng dụng tiềm năng trong nông nghiệp. Về nguyên tắc, có thể chỉnh sửa gen tương ứng ở cà chua trồng nhằm thúc đẩy quá trình tổng hợp filotomatine, qua đó nâng cao khả năng kháng sâu đục lá cà chua (P. absoluta).
Li cho biết: “Xét về phương diện kỹ thuật, việc điều chỉnh enzyme GAME8 nhằm thúc đẩy cây cà chua tích lũy filotomatine là hoàn toàn khả thi. Chúng ta có thể thực hiện điều này bằng cách chỉnh sửa bốn axit amin then chốt thông qua các công nghệ sinh học hiện có mà không cần đưa gen ngoại lai vào cây trồng”.
Khả năng này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì P. absoluta là loài sâu hại chuyên gây hại trên cây cà chua. Tuy nhiên, việc ứng dụng phát hiện này vào công tác chọn tạo giống cà chua thương mại mới cần được xem xét thận trọng. Kết quả thí nghiệm cho thấy, một dạng đồng phân có hiệu quả phòng vệ cao hơn đối với loài côn trùng này không nhất thiết cũng thể hiện ưu thế đối với các loài côn trùng khác. Do đó, cần tiếp tục đánh giá ảnh hưởng của hợp chất này đối với các đối tượng dịch hại quan trọng khác trên cây cà chua, chẳng hạn như bọ phấn trắng.
Bên cạnh đó, còn một vấn đề khác cần được quan tâm. Các hợp chất glycoalkaloid không chỉ có vai trò trong cơ chế phòng vệ của thực vật mà còn liên quan đến nhiều đặc tính nông học và giá trị dinh dưỡng của cây trồng. Việc điều chỉnh quá trình chuyển hóa các hợp chất này có thể ảnh hưởng đến các đặc tính đó. Vì vậy, trước khi áp dụng những biến đổi này vào công tác chọn tạo các giống cà chua phục vụ tiêu dùng, cần tiến hành đánh giá chất lượng quả, hương vị và các đặc tính kháng dinh dưỡng của quả.
Do đó, triển vọng ứng dụng phát hiện này vẫn phụ thuộc vào một quy trình nghiên cứu với nhiều bước thử nghiệm tiếp theo. Tuy nhiên, nghiên cứu đã góp phần làm sáng tỏ một nguyên lý có ý nghĩa rộng hơn: Việc nâng cao khả năng phòng vệ hóa học của thực vật không nhất thiết phải dựa vào việc gia tăng hàm lượng các hợp chất có độc tính. Trong một số trường hợp, chỉ cần điều chỉnh cấu hình không gian của phân tử mà thực vật vốn đã có khả năng tổng hợp cũng có thể đạt được hiệu quả mong muốn.
Đỗ Thị Nhạn theo Phys.org
Số lần xem: 32











