Chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm hướng tới tương lai xanh

TS. Cao Đức Phát, TS. Vinod Ahuja, TS. Nguyễn Lan Hương

40 năm đổi mới ngành lương thực - thực phẩm

Kể từ khi bắt đầu thực hiện đường lối Đổi mới vào năm 1986, Việt Nam đã đạt được những tiến bộ vượt bậc về an ninh lương thực và giảm nghèo, chuyển từ một quốc gia thiếu lương thực thành nhà xuất khẩu hàng đầu thế giới về nhiều loại nông lâm thủy sản, đồng thời giúp hàng triệu người thoát nghèo.

Ngày nay Việt Nam đứng trước những thách thức mới. Biến đổi khí hậu ngày càng tác động rõ nét. Tài nguyên thiên nhiên chịu áp lực ngày càng lớn. Thị trường toàn cầu ngày càng khắt khe hơn về chất lượng, tính bền vững và khả năng truy xuất nguồn gốc. Người tiêu dùng trong nước mong muốn có thực phẩm an toàn và bổ dưỡng hơn. Đồng thời, sản xuất nông nghiệp phải tiếp tục đảm bảo nâng cao thu nhập cho nông dân và đóng góp vào tăng trưởng quốc gia.

Những áp lực trên đòi hỏi ngành nông nghiệp phải tiếp tục đổi mới. Hệ thống nông nghiệp - lương thực của tương lai cần mang lại sản lượng cao hơn, phải đảm bảo dinh dưỡng tốt hơn, tăng khả năng chống chịu giảm phát thải khí nhà kính, tạo giá trị gia tăng.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm (LTTP) trở thành một ưu tiên phát triển chiến lược quốc gia, gắn liền với việc nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn, ổn định xã hội, thực hiện các cam kết về khí hậu và vị thế quốc tế của Việt Nam.

Công cụ của FAO hỗ trợ thực hiện các mục tiêu quốc gia

Tại COP28 năm 2023, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) đã giới thiệu “Lộ trình toàn cầu xóa đói giảm nghèo mà không vượt quá 1,5°C”, phác thảo tầm nhìn về sự chuyển đổi toàn diện hệ thống nông nghiệp-lương thực. Lộ trình này bao gồm 10 lĩnh vực trọng tâm, đề ra 20 mục tiêu và 120 hành động, đặt nền tảng cho hệ thống LTTP toàn cầu đảm bảo xóa đói giảm nghèo vào năm 2030, đảm bảo chế độ ăn uống lành mạnh cho tất cả mọi người vào năm 2050, đồng thời chuyển từ phát thải ròng sang hấp thụ carbon vào năm 2050. FAO đề xuất tiếp cận bao trùm và phương hướng để tất cả các quốc gia đạt được các mục tiêu phát triển bền vững.

Chính phủ Việt Nam đã ban hành một loạt chính sách, chiến lược và chương trình phát triển nông nghiệp, bao gồm hầu hết các lĩnh vực và giải pháp được nêu trong Lộ trình toàn cầu. Đáng chú ý, hệ thống LTTP của Việt Nam đã đạt và vượt các chỉ tiêu về dinh dưỡng, đóng góp vào các mục tiêu quốc tế. Để làm tốt hơn, ngành sản xuất cần làm rõ các chỉ tiêu về hiệu quả (TFP) trong chăn nuôi và trồng trọt, chú trọng hơn đến việc giảm thiểu thất thoát và lãng phí thực phẩm, một trụ cột của hệ thống LTTP bền vững.

Cũng cần làm rõ các mốc cần đạt được trong chuyển đổi năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực nông nghiệp, đặc biệt là metan và N₂O, cũng như các mục tiêu giám sát và dữ liệu để đảm bảo quá trình chuyển đổi được thực hiện hiệu quả.

Trên thực tế, một chương trình chuyển đổi quốc gia có thể hướng tới đạt ba mục tiêu cốt lõi: cung cấp chế độ ăn uống lành mạnh và an toàn cho tất cả mọi người; nâng cao sinh kế dựa vào các giải pháp nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu, giảm phát thải, cải thiện quản lý đất đai, nguồn nước, năng lượng; xây dựng hệ thống dữ liệu mạnh mẽ hơn để định hướng đầu tư và điều chỉnh chính sách.

Lựa chọn các giải pháp ưu tiên

Việt Nam đang đi đầu trong quá trình chuyển đổi ngành lúa gạo - một lĩnh vực gắn bó trực tiếp với đời sống của đại đa số người dân, nhưng cũng là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất trong nông nghiệp. "Đề án phát triển bền vững 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030" là sáng kiến có quy mô lớn nhất thế giới trong lĩnh vực lúa gạo. Những kết quả bước đầu đã thu hút sự quan tâm của nhiều quốc gia. Cách tiếp cận này cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá để có thể áp dụng phù hợp cho các loại cây trồng chủ lực khác.

Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực trong công tác bảo vệ và phát triển rừng, đặc biệt thông qua việc triển khai các cơ chế sáng tạo về chi trả dịch vụ môi trường rừng. Nhờ đó, lâm nghiệp không chỉ đóng góp ngày càng quan trọng cho tăng trưởng kinh tế mà còn phát huy vai trò là bể hấp thụ các-bon, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

Trong thời gian tới, cần tập trung lựa chọn các giải pháp ưu tiên nhằm triển khai hiệu quả hơn trong các lĩnh vực chăn nuôi, thủy sản, công nghệ sau thu hoạch, sử dụng đất và chuyển đổi năng lượng trong nông nghiệp. Đồng thời, chú trọng hơn đến phát triển logistics, chuỗi cung ứng lạnh và ứng dụng các công nghệ số, qua đó giảm thất thoát, nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng và tăng cường tính minh bạch trên toàn bộ các chuỗi giá trị.

Chính sách tích hợp, phối hợp liên ngành

Chuyển đổi không thể thành công nếu thiếu sự thấu hiểu, ủng hộ và đồng hành của các bộ ngành liên quan, cũng như của các các cấp chính quyền địa phương. Việc phân định rõ vai trò, trách nhiệm, tiến độ và cơ chế phối hợp là rất cần thiết.

Kinh nghiệm 40 năm đổi mới ngành nông nghiệp cho thấy các chính sách đúng đắn đã khích lệ nông dân và cả xã hội tham gia phát triển nông nghiệp, mở đường cho khoa học công nghệ đi vào cuộc sống. Cần có bộ chính sách đổi mới như vậy để khích lệ và mở đường cho quá trình chuyển đổi hệ thống nông nghiệp-lương thực trong giai đoạn mới. Trước hết cần điều chỉnh những chính sách mâu thuẫn với yêu cầu chuyển đổi, nhất là trong sử dụng đất, nước, năng lượng và vật tư nông nghiệp. Ban hành các chính sách thúc đẩy mạnh mẽ việc ứng dụng các công nghệ vừa làm tăng năng suất, hiệu quả sản xuất, chất lượng sản phẩm vừa nâng cao tính bền vững và giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp.

Nếu được quản lý tốt, quá trình chuyển đổi có thể trở thành động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng toàn diện, thịnh vượng ở khu vực nông thôn và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời đóng góp ý nghĩa vào các mục tiêu an ninh lương thực và khí hậu toàn cầu.

FAO sẵn sàng đồng hành cùng Việt Nam chuyển đổi hệ thống LTTP, không chỉ hỗ trợ kỹ thuật mà kết nối các mục tiêu quốc gia với tri thức, tài chính và đổi mới sáng tạo toàn cầu. Với tầm nhìn, sự phối hợp và cam kết bền vững, Việt Nam có thể đạt được những thành công lớn trong việc xây dựng một hệ thống nông nghiệp-lương thực xanh, bền vững, góp phần nâng cao sức khỏe của người dân trong kỷ nguyên mới.

Theo NNMT.