Xung đột Trung Đông: Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản gặp khó

2 tháng đầu năm, các doanh nghiệp xuất khẩu 373.026 tấn cà phê, đạt kim ngạch gần 1,8 tỉ USD. Ảnh minh họa

Cà phê, hồ tiêu gặp khó

Theo các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, Trung Đông là một trong những thị trường tiêu thụ hồ tiêu đáng chú ý của Việt Nam trong nhiều năm qua, nhờ nhu cầu lớn đối với các loại gia vị và thực phẩm chế biến. Không chỉ hồ tiêu, nhiều mặt hàng nông sản khác của Việt Nam như cà phê, gạo, thủy sản hay trái cây cũng đang có chỗ đứng nhất định tại khu vực này.

Trung Đông là một trong những thị trường quan trọng đối với xuất khẩu hồ tiêu. Các thị trường chính tại khu vực này gồm Israel, Jordan, Kuwait, Saudi Arabia, Syria, Iran và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Theo ông Lê Thanh Sơn, Giám đốc Khối kinh doanh hàng hóa, Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2-9 Đắk Lắk (Simexco Daklak), nhu cầu hồ tiêu tại thị trường Trung Đông khá ổn định, chất lượng yêu cầu đa dạng và mặt bằng giá tương đối tốt. Vì vậy, việc xây dựng được mạng lưới khách hàng tại khu vực này mang lại lợi thế đáng kể cho doanh nghiệp.

Simexco xuất khẩu 2.519 tấn hồ tiêu sang Trung Đông, chiếm 17,5% tổng lượng xuất khẩu của doanh nghiệp. Tổng lượng hồ tiêu Việt Nam xuất sang khu vực này vào khoảng 45.000 tấn mỗi năm.

“Thị trường Trung Đông đặc biệt quan trọng đối với mặt hàng hồ tiêu của công ty, ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng tiêu thụ cũng như khả năng khai thác các phân khúc khách hàng mang lại biên lợi nhuận tốt”, đại diện doanh nghiệp nhận định.

Theo Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam (VICOFA), 2 tháng đầu năm, các doanh nghiệp xuất khẩu 373.026 tấn cà phê, đạt kim ngạch gần 1,8 tỉ USD, tăng 14,3% về khối lượng nhưng giảm 0,4% về kim ngạch so với cùng kỳ năm 2025. Bình quân, giá cà phê nhân (cả Robusta và Arabica) xuất khẩu đạt khoảng 4.456 USD/tấn, giảm gần 15% so với cùng kỳ.

Trong niên vụ 2024 – 2025, Simexco cũng xuất khẩu khoảng 7.958 tấn cà phê  sang thị trường Trung Đông, chiếm khoảng 8% tổng lượng xuất khẩu của công ty. Trong khi đó, tổng lượng cà phê Việt Nam xuất sang khu vực này đạt khoảng 55.000 tấn. Khách hàng Trung Đông thường ưu tiên các dòng cà phê chất lượng cao, đặc biệt là loại đánh bóng, sàng 16–18, với mức giá tương đối tốt so với nhiều thị trường khác.

Tuy nhiên, khi xung đột leo thang, hoạt động thương mại với khu vực Trung Đông có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như chi phí vận tải tăng, rủi ro thanh toán quốc tế và biến động chuỗi cung ứng.

Theo đánh giá của doanh nghiệp, xung đột tại Trung Đông hiện đang bước vào giai đoạn căng thẳng tạo ra những tác động tức thì đối với thương mại toàn cầu. Trước hết, giá dầu thô tăng mạnh, kéo theo chi phí vận tải biển tăng nhanh. Bên cạnh đó, các hãng tàu cũng áp dụng thêm phụ phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh, có thể lên tới 2.000 USD cho mỗi container.

Các tuyến vận tải quan trọng như Biển Đỏ và eo biển Hormuz đứng trước nguy cơ bị hạn chế hoặc phải chuyển hướng, khiến thời gian vận chuyển kéo dài và chi phí logistics gia tăng. Trong bối cảnh đó, Simexco Daklak đã tạm thời dừng việc xuất khẩu hàng sang thị trường Trung Đông, chờ đến khi tình hình chính trị – quân sự tại khu vực ổn định trở lại.

Doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản cần chủ động ứng phó

Trung Đông là một thị trường tiềm năng đối với thủy sản Việt Nam. Xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Trung Đông năm 2025 đạt 401 triệu USD, tăng 9,6% so với năm 2024. Tăng trưởng tập trung ở cá tra (175,9 triệu USD, tăng 18,6%), tôm các loại (54,5 triệu USD, tăng 19,9%) và nhóm cá khác (tăng 28,6%).

Căng thẳng quân sự tại Trung Đông đang tác động rõ rệt đến ngành thủy sản khi khu vực này là tuyến trung chuyển hàng hóa quan trọng của thế giới, đặc biệt qua Eo biển Hormuz. Khi rủi ro an ninh gia tăng, nhiều hãng tàu phải đổi hướng hoặc tạm dừng qua đây, khiến thời gian vận chuyển kéo dài và chi phí tăng mạnh.

Các hãng vận tải lớn như Maersk, Hapag-Lloyd hay CMA CGM đã áp dụng phụ phí rủi ro chiến tranh, đồng thời hạn chế nhận container lạnh. Chỉ trong vài ngày, cước vận tải từ châu Á sang Dubai gần như tăng gấp đôi. Điều này làm chi phí xuất khẩu thủy sản đội lên, giảm lợi nhuận của doanh nghiệp.

VASEP: Doanh nghiệp thủy sản cần chủ động đa dạng hóa tuyến vận chuyển, tăng dự trữ tại kho lạnh khu vực

Cũng theo VASEP, thủy sản là mặt hàng yêu cầu bảo quản lạnh nghiêm ngặt. Nếu vận chuyển chậm hoặc thiếu container lạnh, chất lượng hàng hóa có thể bị ảnh hưởng. Trung Đông lại là thị trường tiêu thụ lớn tôm, cá hồi, cá ngừ, nên nguy cơ thiếu hàng cục bộ có thể xảy ra.

Trong ngắn hạn, nếu căng thẳng hạ nhiệt và điều kiện an ninh được cải thiện, các hãng tàu có thể từng bước khôi phục tuyến đi qua Hormuz, mở lại việc tiếp nhận container lạnh và giảm dần phụ phí rủi ro chiến tranh. Khi đó, chuỗi cung ứng thủy sản có thể phục hồi tương đối nhanh, đặc biệt với hàng đông lạnh.

Ngược lại, nếu tình trạng rủi ro kéo dài, việc chuyển hướng hành trình sẽ trở thành thông lệ mới. Phí bảo hiểm duy trì ở mức cao, phụ phí rủi ro chiến tranh được giữ nguyên và năng lực vận chuyển container lạnh vào vùng Vịnh bị giới hạn. Khi đó, chi phí nhập khẩu thủy sản vào Trung Đông có thể duy trì ở mức cao trong nhiều tháng, đồng thời gây biến động giá lan sang các thị trường liên quan.

VASEP nhấn mạnh, căng thẳng tại Trung Đông cho thấy rủi ro địa chính trị có thể chuyển hóa thành rủi ro chuỗi lạnh chỉ trong vài ngày. Vì vậy, doanh nghiệp thủy sản cần chủ động đa dạng hóa tuyến vận chuyển, tăng dự trữ tại kho lạnh khu vực, ưu tiên hợp đồng vận chuyển dài hạn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường giao ngay, đồng thời theo dõi sát diễn biến bảo hiểm hàng hải và chính sách của các hãng tàu.

Xuất khẩu gỗ dự báo nhiều thách thức

Ngành gỗ dù chịu tác động trực tiếp hiện chưa rõ rệt, song các doanh nghiệp và hiệp hội ngành gỗ Việt Nam đều đang chủ động theo dõi sát tình hình để đánh giá các rủi ro có thể phát sinh trong thời gian tới.

Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần Lâm Việt (Lâm Việt Wood) Nguyễn Thanh Lam cho rằng, các tác động trực tiếp đến ngành gỗ hiện chưa thể hiện rõ do các diễn biến địa chính trị mới xảy ra. Tuy nhiên, các doanh nghiệp trong ngành đang tích cực cập nhật thông tin để đánh giá những kịch bản có thể ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu.

Theo ông Nguyễn Thanh Lam, một trong những yếu tố dễ bị tác động nhất là chi phí vận chuyển hàng hóa. Khi căng thẳng địa chính trị leo thang, các rủi ro liên quan đến nhiên liệu và an ninh hàng hải có thể khiến chi phí logistics gia tăng.

Trong trường hợp xung đột lan rộng hoặc một số tuyến vận tải quan trọng bị gián đoạn, hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam sang châu Âu có thể phải chuyển hướng qua các tuyến đường dài hơn thay vì đi qua các tuyến hàng hải ngắn như hiện nay.

Kịch bản này sẽ khiến thời gian vận chuyển kéo dài, đồng thời chi phí logistics tăng lên đáng kể. Dù vậy, đến thời điểm hiện tại, hoạt động sản xuất và xuất khẩu của các doanh nghiệp gỗ vẫn diễn ra ổn định.

“Các doanh nghiệp vẫn đang theo dõi tình hình. Hiện chưa có tác động cụ thể nào đến đơn hàng hay kế hoạch sản xuất”, ông Nguyễn Thanh Lam cho biết.

Ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA) cho biết, hiện các doanh nghiệp trong ngành vẫn đang theo dõi và đánh giá tình hình.

Theo ông Nguyễn Chánh Phương, yếu tố dễ nhận thấy nhất có thể bị tác động là chi phí logistics, đặc biệt là chi phí vận tải biển. Khi xung đột leo thang, rủi ro vận chuyển tăng lên có thể khiến giá cước tàu biển, chi phí nhiên liệu và các khoản phụ phí liên quan gia tăng.

“Hiện tại, chưa có số liệu cụ thể về việc chi phí vận chuyển tăng bao nhiêu hay các tuyến tàu bị ảnh hưởng như thế nào. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay khá phức tạp và có nhiều yếu tố bất định. Chúng tôi đang phối hợp với các doanh nghiệp để nắm tình hình và có phương án chủ động ứng phó”, ông Nguyễn Chánh Phương nhận định.

Chi phí logistics tăng cao

Ông Trần Chí Dũng, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA) cho rằng, các biến động địa chính trị hiện nay đang buộc doanh nghiệp và các tập đoàn đa quốc gia phải đánh giá lại chiến lược chuỗi cung ứng.

Hàng hóa Việt Nam xuất khẩu sang Trung Đông chủ yếu đi đường biển qua tuyến Suez - Biển Đỏ. Trong kịch bản rủi ro gia tăng, tàu có thể phải vòng qua mũi Hảo Vọng (Nam Phi), kéo dài hải trình thêm 8 - 15 ngày. Cước tàu biển có thể tăng 20 - 30%; phụ phí bảo hiểm chiến tranh cũng bị đẩy lên.

Trong nhiều năm qua, chuỗi cung ứng toàn cầu được tối ưu hóa chủ yếu theo tiêu chí chi phí thấp. Tuy nhiên, các cú sốc liên tiếp từ đại dịch, xung đột địa chính trị đến biến động vận tải biển đang khiến yếu tố an toàn và tính linh hoạt trở nên quan trọng không kém chi phí.

“Doanh nghiệp quốc tế đang có xu hướng đa dạng hóa nguồn cung, mở rộng mạng lưới sản xuất và logistics sang nhiều quốc gia khác nhau để giảm rủi ro. Đây là cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”, ông Dũng nhận định.

Theo các nhà giao dịch, thị trường đang lo ngại về vấn đề logistics trong bối cảnh xung đột ở Trung Đông cùng doanh số bán ra sụt giảm. Xung đột ở Trung Đông đã làm gián đoạn việc vận chuyển cà phê từ Việt Nam, nước sản xuất Robusta hàng đầu, sang khu vực Vùng Vịnh, đồng thời làm tăng chi phí vận chuyển hàng sang châu Âu. Hiện tại, các tuyến vận tải biển từ Việt Nam sang châu Âu vẫn chưa bị ảnh hưởng, tuy nhiên cước phí đã tăng ít nhất gấp đôi.

Chuyên gia khuyến nghị, doanh nghiệp cần tập trung đẩy nhanh việc đặt tàu đối với các hợp đồng xuất khẩu sang những thị trường khác, nhằm tránh rủi ro cước vận tải tiếp tục tăng.

Đồng thời, cũng tăng cường tìm kiếm và mở rộng các thị trường thay thế, đặc biệt đối với mặt hàng hồ tiêu, sản phẩm chịu tác động trực tiếp từ việc gián đoạn thương mại với Trung Đông.

Về dài hạn, các chuyên gia đánh giá, vấn đề ở Trung Đông một lần nữa phơi bày một lỗ hổng lớn trong chiến lược vùng nguyên liệu của các mặt hàng nông sản. Phần lớn nông dân vẫn đang canh tác theo lối nhìn vào giá cả thị trường để quyết định việc thu hoạch, thiếu các liên kết kho bãi tại chỗ để dự trữ hàng hóa trong những tình huống bất khả kháng. Khi chuỗi logistics toàn cầu bị đứt gãy, người sản xuất trực tiếp trở thành mắt xích yếu nhất, dễ bị tổn thương nhất do không có khả năng tự vệ trước các biến động địa chính trị.

Do đó, để nông sản Việt không bị cuốn đi trong vòng xoáy xung đột, việc thay đổi tư duy từ vùng nguyên liệu đến bàn đàm phán là yêu cầu cấp thiết. Tại các địa phương, cần nhanh chóng hình thành các tổ hợp kho lạnh và hệ thống bảo quản đạt chuẩn ngay tại thủ phủ cà phê, hồ tiêu. Điều này không chỉ giúp giãn tiến độ bán hàng khi thị trường biến động mà còn nâng cao chất lượng hạt nông sản, tránh tình trạng hàng hóa xuống cấp vì lưu kho sai cách trong lúc chờ tàu.

Về phía doanh nghiệp, thay vì chỉ phản ứng thụ động, cần thiết lập các kịch bản dự phòng về dòng tiền và đa dạng hóa phương thức thanh toán để né tránh sự phụ thuộc vào các khu vực bất ổn. Đồng thời, sự nhập cuộc của các cơ quan tham tán thương mại trong việc tìm kiếm các hành lang vận tải thay thế, hoặc hỗ trợ pháp lý để luân chuyển lô hàng sang các thị trường ổn định hơn như EU hay Đông Bắc Á, sẽ là điểm tựa quan trọng. Đã đến lúc ngành nông sản Việt cần một chiến lược dự phòng dài hạn, biến những cuộc khủng hoảng này thành cơ hội để tái cấu trúc chuỗi giá trị theo hướng bền vững và chủ động hơn.

Tận dụng các FTA

Dù kết quả xuất nhập khẩu tích cực, song những biến động địa chính trị trên thế giới đang tạo ra nhiều rủi ro đối với chuỗi cung ứng và hoạt động thương mại quốc tế.

Kết luận phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 2/2026 ngày 4/3, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu các bộ, ngành chủ động xây dựng kịch bản điều hành phù hợp trước những biến động của tình hình thế giới. Bộ Tài chính được giao xây dựng kịch bản điều hành kinh tế - xã hội, Bộ Công Thương được giao xây dựng kịch bản bảo đảm an ninh năng lượng.

Song song với đó, Chính phủ yêu cầu đẩy mạnh các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và tận dụng hiệu quả các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) đã ký kết.

Việt Nam đã tham gia 17 FTA, tạo ra mạng lưới thị trường rộng lớn cho hàng hóa xuất khẩu; hiện đang thúc đẩy đàm phán các FTA mới với Pakistan, Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) và khối Mercosur nhằm mở rộng thêm không gian thị trường.

Trước đó, Bộ Công Thương đã ban hành Công văn số 1279/BCT-KHTC ngày 2/3/2026 về việc triển khai các nhiệm vụ trọng tâm sau Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026. Cục Xuất nhập khẩu, Cục Xúc tiến thương mại, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Vụ Chính sách thương mại đa biên được giao tập trung triển khai các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu, tăng cường xúc tiến thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các FTA.

Cần chủ động ứng phó

Thực tế, thời gian qua đã xuất hiện một số trường hợp doanh nghiệp buộc phải hủy tờ khai xuất khẩu do không thể đưa hàng sang thị trường Trung Đông. Theo thống kê từ Hải quan Cửa khẩu Cảng Sài Gòn khu vực 1, trong khoảng thời gian từ ngày 28/2 đến ngày 5/3/2026 đã có 23 tờ khai xuất khẩu đi khu vực Trung Đông bị hủy, tương ứng với 58 container hàng hóa, với tổng trị giá khoảng 1,6 triệu USD.

Trước diễn biến căng thẳng tại Trung Đông, các cơ quan quản lý và hiệp hội ngành hàng đã khuyến nghị doanh nghiệp xuất khẩu theo dõi sát tình hình vận tải và chuỗi cung ứng.

Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, xung đột tại khu vực Trung Đông đang làm gia tăng rủi ro đối với vận tải và thương mại quốc tế, đồng thời khuyến nghị doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, xuất khẩu và lựa chọn tuyến vận chuyển phù hợp.

Các chuyên gia logistics cũng khuyến nghị doanh nghiệp cân nhắc phương thức xuất khẩu FOB (bán hàng tại cảng đi) để giảm rủi ro chi phí vận chuyển, đồng thời tăng cường bảo hiểm hàng hóa, bao gồm bảo hiểm rủi ro chiến tranh.

Về lâu dài, các hiệp hội ngành hàng cho rằng, doanh nghiệp cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, đồng thời mở rộng các tuyến vận chuyển thay thế nhằm giảm phụ thuộc vào các tuyến hàng hải có nguy cơ gián đoạn.

Chanh - KTNT