Yếu tố “sống – còn” với vị thế ngành sầu riêng

Trung Quốc siết chặt các lô hàng sầu riêng xuất khẩu, khiến mặt hàng này gặp khó khăn.

Sự sụt giảm của trái cây "vàng"

Thống kê của Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho thấy, quý I-2025, xuất khẩu rau quả chỉ đạt 1,14 tỷ USD, giảm 11,3% so với cùng kỳ năm trước. Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam Đặng Phúc Nguyên cho rằng, nguyên nhân chính của sự sụt giảm này là do mặt hàng sầu riêng giảm mạnh. Năm 2024, xuất khẩu sầu riêng đạt 3,2 tỷ USD, chiếm gần 50% tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành hàng rau, quả. Sự sụt giảm của trái cây "vàng" này đã kéo kim ngạch xuất khẩu ngành hàng rau, quả giảm theo.

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, hiện sầu riêng Việt Nam xuất khẩu chính sang thị trường Trung Quốc (chiếm hơn 70%). Từ cuối năm 2024 đến nay, Trung Quốc siết chặt các lô hàng sầu riêng xuất khẩu, khiến mặt hàng này gặp khó khăn. Trung Quốc kiểm tra 100% lô hàng sầu riêng nhập từ Việt Nam và việc này áp dụng với cả Thái Lan. Nông dân Thái Lan đang kiến nghị Chính phủ đàm phán với Trung Quốc giảm tỷ lệ kiểm tra này còn khoảng 30%. Với tốc độ kiểm tra như vậy, hàng hóa của chúng ta nằm chờ tại cửa khẩu, dẫn đến tình trạng hư hỏng, xuống cấp. Chỉ tính riêng quý I-2025, sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc giảm gần 70%...

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, có hai vấn đề chính khi xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Trung Quốc phải lưu ý là chất vàng O và nhiễm cadimi. Cục trưởng Cục Chất lượng, chế biến và Phát triển thị trường Ngô Hồng Phong cho biết, đối với chất vàng O dễ kiểm soát hơn bởi nằm ở khâu sơ chế, bảo quản (một số cơ sở nhúng vàng O để làm đẹp cho quả sầu riêng). Việc thị trường nhập khẩu kiểm soát chặt, các cơ sở này được yêu cầu không sử dụng. Tuy nhiên, đối với cadimi, cần kiểm tra từ khâu sản xuất. Các nhà vườn cần chủ động kiểm tra chất lượng đất trồng để có hướng xử lý, nếu trường hợp nguồn đất bị nhiễm cadimi...

Đối mặt thách thức

Thị trường trong nước, giá sầu riêng cũng giảm khá nhiều so với cùng kỳ năm trước. Tại Cần Thơ, Hậu Giang, giá sầu riêng Ri6 chỉ còn 30.000-35.000 đồng/kg, giảm 5.000-10.000 đồng/kg so với đầu tháng 4; sầu riêng giống Monthong (Thái Lan) 60.000-65.000 đồng/kg, mức giá này chỉ bằng 1/3 so với cùng kỳ năm ngoái.

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng diện tích trồng sầu riêng cả nước là 150.000ha, cao gấp đôi so với định hướng đến năm 2030. Trong khi đó, diện tích vùng trồng sầu riêng đã được cấp mã số mới chỉ đạt 25.000ha. Đáng chú ý, sản xuất, xuất khẩu sầu riêng còn đứt đoạn, rời rạc, tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với các vùng trồng…

Sầu riêng là trái cây "vàng" của ngành hàng rau, quả Việt Nam.

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Hậu Giang Nguyễn Thị Giang, thị trường sầu riêng đang đối mặt với một số thách thức đáng kể, đặc biệt liên quan đến chất lượng, giá cả và tiêu thụ. Giá sầu riêng đang có xu hướng giảm mạnh bởi các yếu tố, như nguồn cung ngày càng lớn do nông dân mở rộng diện tích sản xuất, biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến mùa vụ và thương lái thu trái khi chưa đạt độ chín, ảnh hưởng đến chất lượng; một số nước siết chặt kiểm soát chất lượng sầu riêng nhập khẩu...

Phó Cục trưởng Cục Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Quang Hiếu thông tin: Tổng cục Hải quan Trung Quốc đã cấp cho Việt Nam hơn 700 mã số vùng trồng sầu riêng và cấp mã số cho gần 200 cơ sở đóng gói trái sầu riêng. Tuy nhiên, diện tích vùng trồng sầu riêng đã được cấp mã số chỉ 25.000ha trên tổng số 150.000ha - đây là vấn đề khiến trái sầu riêng cần giải quyết từ khâu sản xuất.

Ngoài ra, sầu riêng Việt Nam cũng đang chịu sự cạnh tranh lớn từ nhiều nước. Mới đây, Trung Quốc và Campuchia ký nghị định thư cho phép nước này xuất khẩu tổ yến, sầu riêng và cá sấu nuôi sang thị trường tỷ dân. Điều này có nghĩa sầu riêng Việt Nam thêm “đối thủ” cạnh tranh...

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết, Bộ cùng các địa phương siết chặt quản lý vùng trồng. Các địa phương cần xác định gốc rễ vẫn là khâu sản xuất và chất lượng; cần kiểm soát chất lượng và diện tích trồng để không phá vỡ quy hoạch; các vùng trồng sầu riêng cần chuyển hướng sang sản xuất hữu cơ để bảo đảm chất lượng; tập trung phân bố theo hướng xuất khẩu tươi, xuất khẩu đông lạnh và chế biến, sấy… Từ định hướng đó sẽ xây dựng vùng trồng quy chuẩn và nhà máy chế biến phù hợp. Còn về thị trường, Bộ sẽ kiến nghị với Chính phủ, các bộ, ngành đàm phán, tháo gỡ vướng mắc từ thị trường Trung Quốc. Về lâu dài, để trái sầu riêng Việt Nam đạt hiệu quả như mong muốn, vấn đề chất lượng và kiểm soát vùng trồng là yếu tố "sống-còn"...

Tập trung khoanh vùng trồng an toàn

Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam Đặng Phúc Nguyên cho biết, Trung Quốc đã siết kiểm tra 100% đối với các lô hàng sầu riêng, khiến giá sầu riêng lao dốc. Không chỉ khắt khe về mặt chất lượng, thời gian kiểm định chất vàng O và cadimi kéo dài 7-8 ngày khiến hàng hoá bị ùn ứ tại các cửa khẩu. Không chỉ Việt Nam, các nước xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc như Thái Lan cũng phải đối mặt với những khó khăn tương tự.

Việc xuất khẩu sầu riêng gặp gián đoạn sẽ ảnh hưởng đến mục tiêu xuất khẩu 8 tỷ USD trong năm nay của ngành rau quả.

Sầu riêng trái vụ tại khu vực miền Tây đã kết thúc, sầu riêng chính vụ đang đến gần cùng nỗi lo trực chờ về đầu ra sản phẩm. Thực tế, việc nhiễm cadimi hay vàng O cũng chỉ diễn ra ở một vài khu vực. Tránh tình trạng “con sâu làm rầu nồi canh”, bà Phan Thị Mến Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn Khoa học và Công nghệ Sutech (doanh nghiệp tư vấn xuất khẩu nông sản) cho rằng, cần khoanh vùng đỏ đối với vùng sầu riêng có nguy cơ cao tồn dư cadimi trong đất để bảo vệ những vùng nguyên liệu không bị ảnh hưởng.

“Đối với vùng trồng có nguy cơ cao, đã điều tra nguyên nhân và xác định được tác nhân dẫn đến, Việt Nam cần khoanh vùng báo động đỏ để có giải pháp cải tạo các vấn đề liên quan đến quy trình canh tác như: Đất, nước, phân bón… Thậm chí là ý thức người nông dân để không ảnh hưởng tới ngành hàng nói chung. Đồng thời, cần tăng cường tuyên truyền đối với người dân để nâng cao nhận thức trong canh tác và vấn đề an toàn thực phẩm, sức khỏe người tiêu dùng”, bà Phan Thị Mến thông tin.

Điều đáng nói, các doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng còn phải đối mặt với chi phí kiểm định chất lượng nếu muốn xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng cho hay, chi phí kiểm tra chất lượng khoảng 100 triệu đồng/container sầu riêng, thậm chí còn cao hơn.

Điều đáng nói, các doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng còn phải đối mặt với chi phí kiểm định chất lượng nếu muốn xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.  Bà Phan Thị Mến - Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn Khoa học và Công nghệ Sutech (doanh nghiệp tư vấn xuất khẩu nông sản) - thông tin, Tổng cục Hải quan Trung Quốc đã cho phép các phòng thí nghiệm của Thái Lan và Việt Nam kiểm tra các chỉ tiêu cadimi và vàng O trước khi xuất khẩu. Trong khi chi phí kiểm nghiệm tại Thái Lan khoảng 4.900 baht/1 chỉ tiêu, công khai danh sách các phòng thí nghiệm được hoạt động và biểu phí thì ở Việt Nam hiện đang khoảng gấp 10 - 15 lần/1 container, doanh nghiệp khó tiếp cận những phòng thí nghiệm do không được công khai thông tin.

Sầu riêng Việt Nam đang gặp khó tại thị trường Trung Quốc, nhưng theo ông Đặng Phúc Nguyên, vị thế sầu riêng Việt Nam trên thị trường thế giới vẫn không bị ảnh hưởng do mỗi nước trên thế giới đều có quy định riêng về hàng rào kỹ thuật. Dù vậy, việc xuất khẩu sầu riêng gặp gián đoạn sẽ ảnh hưởng đến mục tiêu xuất khẩu 8 tỷ USD trong năm nay của ngành rau quả.

Ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam - nhìn nhận xuất khẩu rau quả nói chung và sầu riêng nói riêng sang Trung Quốc đang chậm lại rõ rệt. Trong quý I, Trung Quốc chỉ chi hơn nửa tỷ USD cho nông sản Việt, giảm 31% so với cùng kỳ năm ngoái.

Thời gian xét nghiệm trái cây hiện kéo dài cả tuần, ảnh hưởng lớn đến chất lượng hàng hóa. Doanh nghiệp đề xuất rút ngắn thời gian xét nghiệm xuống 3-4 ngày và tăng số trung tâm kiểm định; cần đàm phán để Trung Quốc công nhận kết quả xét nghiệm tại Việt Nam nhằm tiết kiệm thời gian và chi phí.

Ngoài ra, các doanh nghiệp cũng khuyến nghị tuyên truyền đến nông dân về việc sử dụng phân bón đúng chuẩn, tránh dùng hàng nhập lậu chứa chất cấm. Nhà chức trách nên kiểm tra, xử lý nghiêm các cơ sở sản xuất phân bón kém chất lượng.

Ông Nguyên cũng đề xuất các tỉnh thành lập phòng xét nghiệm thu phí, lấy mẫu trực tiếp tại vườn. Nông dân nên chủ động kiểm nghiệm Cadimi ít nhất nửa tháng trước khi thu hoạch để đảm bảo sản phẩm đạt chuẩn. Các doanh nghiệp xuất khẩu cũng cần kiểm định tại phòng Lab được Trung Quốc công nhận.

"Tại sao mình kiểm soát được dịch bệnh trên gia súc, gia cầm mà lại không làm được với Cadimi, vàng O trong sầu riêng?", ông Nguyên đặt vấn đề và cho rằng cần sự vào cuộc quyết liệt từ cơ quan chức năng.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhận định, sầu riêng là cây trồng chủ lực và đang mang lại giá trị lớn cho xuất khẩu. "Chúng ta cần làm nghiêm túc và bài bản để giữ vững thị phần và duy trì đà tăng trưởng bền vững cho ngành hàng này", ông Tiến nhấn mạnh./.