Công nghệ sinh học:

Công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, tạo ra các nông sản chất lượng cao.

Tiến tới làm chủ ứng dụng công nghệ mới

Thông tin tại Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam” do Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức chiều ngày 10/11, TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, trên thế giới, công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, tạo ra các nông sản chất lượng cao.

Năm 2024, diện tích canh tác cây trồng ứng dụng công nghệ sinh học toàn cầu đạt khoảng 287 triệu hecta, cho thấy tiềm năng và xu hướng ứng dụng ngày càng rộng rãi của các công nghệ này. Trong bối cảnh nông nghiệp phải đối mặt với biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu phát triển bền vững, việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ tiên tiến càng trở nên cấp thiết.

Tại Việt Nam, định hướng này đã được cụ thể hóa thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng, nổi bật là Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2023 về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học và Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Các quyết định về danh mục công nghệ chiến lược và phân công nhiệm vụ phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược ngày càng được cụ thể hoá, đặc biệt là các lĩnh vực phục vụ trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Song song, Việt Nam cũng chú trọng mở rộng hợp tác quốc tế, tiếp cận kinh nghiệm từ những quốc gia đi đầu, nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp.

TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, tạo ra các nông sản chất lượng cao.

Lãnh đạo Vụ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh, đây sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng báo cáo trình Thủ tướng Chính phủ, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách, tháo gỡ rào cản để đưa những thành tựu công nghệ sinh học vào thực tiễn sản xuất.

Từ góc nhìn quốc tế, TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA cho biết, Mỹ Latinh là khu vực có diện tích sản xuất, canh tác cây trồng biến đổi gen (BĐG) lớn nhất thế giới, đạt 102,2 triệu ha, vượt Bắc Mỹ với 91,7 triệu ha. Sau Mỹ Latinh và Bắc Mỹ, châu Á và châu Đại Dương có 20,809 triệu ha cây trồng BĐG, trong khi diện tích tại châu Phi đạt 3,97 triệu ha.

Châu Phi cũng đang trở thành khu vực có tiềm năng tăng trưởng khi ngày càng nhiều quốc gia cấp phép canh tác cây trồng biến đổi gen. Xét theo từng quốc gia, Hoa Kỳ tiếp tục dẫn đầu thế giới với hơn 79,9 triệu ha, Brazil đứng thứ hai với 68,5 triệu ha, Argentina đạt 25,7 triệu ha. 

Trước xu hướng phát triển đó, Giám đốc điều hành ISAAA nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường truyền thông khoa học, thúc đẩy hợp tác quản lý giữa các quốc gia, khai thác tiềm năng của các công nghệ mới nổi và mở rộng đối thoại với các nhà hoạch định chính sách. Đây là những yếu tố quan trọng để thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học an toàn, hiệu quả và phù hợp với điều kiện từng quốc gia.

Tháo gỡ rào cản chính sách

TS. Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam cho biết, các doanh nghiệp thành viên đánh giá cao tiềm năng của công nghệ sinh học và tích cực tham gia nghiên cứu, kinh doanh giống cây trồng biến đổi gen. Song yếu tố quyết định để một giống cây trồng được nông dân chấp nhận không chỉ là năng suất cao hay khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, mà quan trọng hơn là hiệu quả kinh tế thực tế, thể hiện qua lợi nhuận trên một đơn vị diện tích sau khi trừ chi phí đầu vào.

Thực tiễn sản xuất ngô biến đổi gen tại Việt Nam cho thấy, những giống có khả năng kháng sâu bệnh đã phát huy hiệu quả rõ rệt, đặc biệt khi sâu keo mùa thu gây hại trên diện rộng. Khi đó, sự khác biệt về khả năng chống chịu giữa ngô biến đổi gen và giống ngô thông thường đã giúp nông dân nhận thấy lợi ích của công nghệ mới. Tuy nhiên, quá trình đưa giống cây trồng biến đổi gen vào sản xuất vẫn gặp không ít khó khăn.

Theo ông Định, doanh nghiệp phải trải qua nhiều khâu đánh giá, khảo nghiệm và cấp phép về an toàn sinh học, an toàn thực phẩm, thức ăn chăn nuôi trước khi giống được công nhận lưu hành. Quy trình kéo dài làm gia tăng thời gian và chi phí đưa sản phẩm ra thị trường.

Bên cạnh đó, một số quy định trước đây về công nhận giống, thời hạn lưu hành và sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật cũng từng gây vướng mắc cho doanh nghiệp. Dù nhiều bất cập đã được sửa đổi, yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách vẫn rất cần thiết.

Ông Định nhấn mạnh, cộng đồng doanh nghiệp mong muốn hệ thống chính sách, pháp luật cụ thể hơn, minh bạch hơn và được cập nhật kịp thời với những tiến bộ khoa học công nghệ. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp để rút ngắn quá trình đưa giống mới vào sản xuất, bảo đảm an toàn và nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông dân.

Theo ông Định, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thị trường chấp nhận, mang lại lợi nhuận cao hơn cho người sản xuất và tạo động lực để doanh nghiệp tiếp tục đầu tư nghiên cứu, phát triển giống cây trồng mới.

Đồng quan điểm TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam cho biết, bên cạnh cây trồng biến đổi gen, công nghệ chỉnh sửa gen đang trở thành lĩnh vực được quan tâm trong nghiên cứu và phát triển sản phẩm nông nghiệp. Việt Nam cũng đã bước đầu xây dựng hành lang pháp lý phục vụ nghiên cứu, ứng dụng công nghệ này.

TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam cho biết, Việt Nam cũng đã bước đầu xây dựng hành lang pháp lý phục vụ nghiên cứu, ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen.

Ông Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ, (Bộ Khoa học và Công nghệ) cũng cho rằng, hệ thống chính sách về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang có nhiều thay đổi theo hướng cởi mở, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa sản phẩm công nghệ sinh học trong nông nghiệp.

Pháp luật đã phân biệt rõ hơn giữa sinh vật biến đổi gen (GMO) và sản phẩm chỉnh sửa gen. Việc phân loại dựa trên đặc tính sản phẩm, cụ thể là sản phẩm có chứa DNA ngoại lai hay không, thay vì chỉ căn cứ vào phương pháp tạo ra sản phẩm. Đây là cơ sở để áp dụng cách quản lý phù hợp đối với từng nhóm sản phẩm.

Nhà nước cho phép chấp nhận rủi ro có điều kiện đối với các nghiên cứu, công nghệ và sản phẩm mới, với yêu cầu phải nhận diện, kiểm soát rủi ro và bảo đảm an toàn sinh học. Cơ chế này đi kèm các quy định miễn trừ trách nhiệm trong những trường hợp đáp ứng điều kiện theo quy định pháp luật. Bên cạnh đó, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) sẽ tạo không gian để thử nghiệm công nghệ, sản phẩm mới và đánh giá, điều chỉnh chính sách.

Đối với những lĩnh vực nông nghiệp cần áp dụng quy định khác với khung pháp luật hiện hành, các bộ, ngành có thể đề xuất Chính phủ ban hành cơ chế thử nghiệm phù hợp. Theo ông Minh, chính sách đã chú trọng hơn đến phân chia lợi ích giữa nhà khoa học và doanh nghiệp, đồng thời mở rộng cơ chế giao quyền đối với kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước.

Doanh nghiệp có thể được giao quyền đối với sản phẩm và tiếp tục tiếp cận nguồn hỗ trợ khoa học, công nghệ cho hoạt động thử nghiệm, kiểm nghiệm trước khi đăng ký lưu hành. Bên cạnh những đổi mới trên, ông Minh cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật để doanh nghiệp, nhà khoa học có căn cứ xác định, phân loại sản phẩm chỉnh sửa gen và biến đổi gen, cũng như thực hiện các thủ tục đánh giá, cấp phép thử nghiệm và chứng nhận an toàn sinh học. Chính sách đang chuyển từ tiền kiểm sang tăng cường hậu kiểm, nhưng phải bảo đảm trách nhiệm giải trình, có bằng chứng khoa học và tuân thủ quy định chuyên ngành.

Chia sẻ về khung chính sách, pháp luật đối với cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam, ThS. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học cho biết, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp, đồng thời bảo đảm an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường.

Các đại biểu tham dự Tọa đàm “Thúc đẩy ứng dụng hiệu quả cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam” trong khuôn khổ Hội thảo.

Theo bà Kiều Anh, công nghệ sinh học được xác định là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất, chất lượng giống cây trồng và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Đặc biệt, những tiến bộ trong công nghệ chỉnh sửa gen đang mở ra cơ hội phát triển các giống cây trồng có tính trạng ưu việt, đáp ứng yêu cầu sản xuất nông nghiệp bền vững.

Một bước tiến đáng chú ý là từ năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Cơ sở pháp lý quan trọng là Luật số 146/2025/QH15 và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung Nghị định số 69/2010/NĐ-CP về an toàn sinh học.

Theo quy định, cây trồng biến đổi gen mang vật liệu di truyền ngoại lai hoặc vật liệu di truyền tổng hợp mới phải trải qua quy trình đánh giá, cấp phép về an toàn sinh học và điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Trong khi đó, cây trồng chỉnh sửa gen không chèn vật liệu di truyền mới hoặc ngoại lai được áp dụng cơ chế tự xác định và thông báo với cơ quan quản lý.

Cách tiếp cận này góp phần đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi cho nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ mới nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý. Tổ chức phát triển giống phải chịu trách nhiệm về việc phân loại, lưu giữ hồ sơ trong 10 năm và chấp hành hoạt động kiểm tra, giám sát.

Đối với cây trồng biến đổi gen, quy trình cấp phép tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch, có thời hạn cụ thể. Đáng chú ý, thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi được rút ngắn từ khoảng 90 ngày xuống 45 ngày làm việc đối với những sự kiện đáp ứng điều kiện áp dụng cơ chế rút gọn.

Về kết quả triển khai, tính đến tháng 9/2026, Việt Nam đã cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi cho 64 sự kiện biến đổi gen; trong đó, 6 sự kiện ngô được cấp giấy chứng nhận an toàn sinh học. Theo số liệu được trình bày, ngô biến đổi gen chiếm khoảng 50% diện tích trồng ngô năm 2024.

Trong thời gian tới, bà Kiều Anh cho rằng, công nghệ chỉnh sửa gen, đặc biệt là CRISPR, cùng các kỹ thuật chọn tạo giống mới sẽ mở rộng triển vọng phát triển giống cây trồng có khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với biến đổi khí hậu. “Việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, đơn giản hóa thủ tục và bảo đảm an toàn sinh học sẽ tạo nền tảng thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam”, bà Kiều Anh nhấn mạnh.

Đưa công nghệ sinh học đến gần hơn với người nông dân 

Theo TS. Phùng Danh Huân, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), việc ứng dụng cây trồng biến đổi gen tại Việt Nam đã đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận, đặc biệt trong sản xuất ngô. Sau 10 năm triển khai, tỷ lệ diện tích gieo trồng ngô biến đổi gen tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025, tương đương mức tăng gấp 45 lần.

Đến tháng 8/2026, Việt Nam đã công nhận lưu hành 31 giống ngô biến đổi gen, trong đó các giống mang tổ hợp gen vừa kháng sâu, vừa chịu thuốc trừ cỏ chiếm hơn 80% diện tích ngô biến đổi gen. Bên cạnh đó, 64 sự kiện biến đổi gen đã được phê duyệt sử dụng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, tạo cơ sở cho việc sử dụng nguyên liệu nông sản công nghệ sinh học nhập khẩu.

TS. Huân đánh giá, hiệu quả kinh tế và lợi ích môi trường là những yếu tố quan trọng thúc đẩy nông dân tiếp nhận công nghệ mới. Giai đoạn 2016-2025, năng suất ngô biến đổi gen tăng 15,2-30% so với giống truyền thống, mang lại lợi nhuận bổ sung khoảng 4,34-7,34 triệu đồng/ha. Tổng lợi ích kinh tế lũy kế ước đạt 319,4-540,5 triệu USD.

Việc ứng dụng ngô biến đổi gen còn giúp giảm khoảng 134.760 kg thuốc trừ cỏ và 62.075 kg thuốc trừ sâu trong 10 năm, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin trên hạt ngô, tiết kiệm công lao động và hạn chế tác động đến môi trường.

Chia sẻ kinh nghiệm thực tế, ông Nguyễn Văn Kỳ, nông dân ở xóm Thường Thuận, xã Tân Kỳ, tỉnh Nghệ An cho biết, ông bắt đầu đưa giống ngô biến đổi gen vào sản xuất từ năm 2017 và duy trì đến nay nhờ hiệu quả kinh tế mang lại.

Theo ông Kỳ, ngô biến đổi gen có ba ưu điểm nổi bật là khả năng nảy mầm tốt, chống chịu sâu bệnh và hỗ trợ kiểm soát cỏ dại. Qua thực tế canh tác, ông nhận thấy năng suất ngô biến đổi gen cao hơn khoảng 33-35% so với giống ngô thông thường.

Nông dân bày tỏ mong muốn cần tăng cường tập huấn, chuyển giao kỹ thuật và cung cấp thông tin khoa học dễ hiểu, giúp nông dân nắm rõ đặc tính, cách sử dụng và lợi ích của giống ngô biến đổi gen.

Với kinh nghiệm sản xuất trên diện tích khoảng 15-16 ha đất nông nghiệp của gia đình, ông Kỳ cho rằng yếu tố quan trọng nhất khi lựa chọn giống là lợi nhuận thực tế. Mặc dù giá hạt giống biến đổi gen cao hơn, nhưng nhờ năng suất và khả năng chống chịu tốt, hiệu quả kinh tế vẫn cao hơn sau khi tính toán chi phí đầu vào.

Tuy nhiên, ông cũng cho biết, thời gian đầu đưa giống ngô biến đổi gen vào sản xuất, nhiều nông dân còn e ngại do chưa hiểu rõ về công nghệ và tính an toàn của giống. Chỉ khi trực tiếp canh tác, nhận thấy hiệu quả, người dân mới dần tin tưởng và mở rộng ứng dụng.

Từ thực tiễn này, ông Kỳ kiến nghị cơ quan quản lý và doanh nghiệp giống nghiên cứu chính sách hỗ trợ, giảm giá hạt giống để người dân dễ dàng tiếp cận. Đồng thời, cần tăng cường tập huấn, chuyển giao kỹ thuật và cung cấp thông tin khoa học dễ hiểu, giúp nông dân nắm rõ đặc tính, cách sử dụng và lợi ích của giống ngô biến đổi gen.

Ông Kỳ nhấn mạnh, để công nghệ sinh học phát huy hiệu quả trong sản xuất, bên cạnh giống tốt và chính sách hỗ trợ, cần đưa kiến thức khoa học đến gần hơn với nông dân, giúp người trồng tự đánh giá hiệu quả kinh tế và chủ động lựa chọn giống phù hợp.

TS. Phùng Danh Huân (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) cũng cho hay, từ những kết quả thực tiễn, Việt Nam đang tiếp tục mở rộng nghiên cứu, ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn tạo giống cây trồng. Thực hiện Đề án phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp theo Quyết định số 429/QĐ-TTg, toàn ngành đã phê duyệt 49 nhiệm vụ khoa học và công nghệ, trong đó có 21 nhiệm vụ thuộc lĩnh vực công nghệ sinh học cây trồng.

Giai đoạn 2021-2025, chương trình công nghệ sinh học nông nghiệp đã huy động 19 cơ quan nghiên cứu, triển khai trên 26 loại cây trồng và chọn tạo được 36 giống cây trồng. Nổi bật là các giống lúa chịu ngập, mặn, hạn; lạc kháng bệnh héo xanh; đậu tương kháng gỉ sắt và cà chua kháng virus. Tuy nhiên, khác với cây trồng biến đổi gen đã được thương mại hóa, các sản phẩm chỉnh sửa gen tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế quản lý.

“Thời gian tới, chúng ta cần tập trung xây dựng hành lang pháp lý đối với cây trồng chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai, hướng tới giảm 50-70% chi phí và thời gian đưa giống mới ra thị trường. Đồng thời, ưu tiên nghiên cứu các giống cây trồng có khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng biến đổi khí hậu và nâng cao chất lượng dinh dưỡng.

Cùng với mở rộng hợp tác công - tư, việc bảo đảm an toàn sinh học và truyền thông dựa trên bằng chứng khoa học cũng là yếu tố quan trọng để đưa các thành tựu công nghệ sinh học vào sản xuất nông nghiệp bền vững”, TS. Phùng Danh Huân cho biết./.

Thanh Tâm - Kinhtenongthon.vn