Lộ trình toàn cầu về chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm (LTTP) do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) xây dựng đặt mục tiêu giải quyết đồng thời hai thách thức lớn: bảo đảm an ninh lương thực, dinh dưỡng cho hôm nay và duy trì nguồn cung bền vững cho các thế hệ tương lai.
Lộ trình này được FAO xây dựng trong ba năm, định hình qua các Hội nghị COP28, COP29 và COP30, với mục tiêu quan trọng là kết nối các sáng kiến và lộ trình chuyển đổi của từng quốc gia cam kết trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh Hệ thống LTTP của Liên hợp quốc.
Ông David Laborde, Vụ trưởng Vụ Kinh tế Chính sách nông lương (ESA), FAO trụ sở Rome trình bày về Lộ trình toàn cầu. Ảnh: VN-FST.
Nghịch lý của hệ thống nông nghiệp - thực phẩm toàn cầu
Giới thiệu tại Hội thảo “Chuyển đổi hệ thống LTTP ở Việt Nam trong tiến trình toàn cầu: Hài hòa các ưu tiên, thúc đẩy hợp tác và triển khai thực hiện” ngày 28/7, ông David Laborde - Vụ trưởng Vụ Kinh tế Chính sách nông lương (ESA), FAO trụ sở Rome - cho rằng thế giới đang đối mặt với một nghịch lý. Sản xuất lương thực đã đạt nhiều thành tựu, nhưng hơn 700 triệu người vẫn chưa được tiếp cận đầy đủ thực phẩm an toàn và dinh dưỡng.
Theo ông, đã đến lúc cần thay đổi cách tiếp cận đối với hệ thống LTTP. "Đảm bảo mọi người đều được tiếp cận thực phẩm lành mạnh hôm nay và trong tương lai không chỉ là sản xuất nhiều hơn, mà còn là cách chúng ta sản xuất, phân phối và tiêu dùng", ông nhấn mạnh.
Số liệu FAO cho thấy, những tổn thất do hệ thống LTTP hoạt động kém hiệu quả gây ra lên tới 12 nghìn tỷ USD mỗi năm, tương đương hơn 10% GDP toàn cầu. Đây không chỉ là một khoản chi phí kinh tế, mà còn là "khoản trả chậm" bằng nguồn lực của thế hệ tương lai.
Theo ông Laborde, chuyển đổi hệ thống LTTP không đồng nghĩa với việc giảm sản xuất mà là duy trì, cải thiện năng suất để đáp ứng nhu cầu dân số ngày càng tăng, nhưng theo hướng hiệu quả hơn và ít gây áp lực lên tài nguyên.
Trong giai đoạn 1990-2020, năng suất nông nghiệp toàn cầu đã tăng khoảng 60%. Dự báo đến năm 2050, nhu cầu có thể tiếp tục tăng thêm khoảng 30%, đặt ra yêu cầu cấp thiết về các mô hình sản xuất mới, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và quản trị tài nguyên đóng vai trò trung tâm.
Chuyên gia FAO chia sẻ: "Chúng ta không chỉ cần năng suất cao hơn, mà cần một hệ thống công bằng hơn, trong đó những nhóm dễ bị tổn thương, đặc biệt là nông hộ nhỏ, được tham gia và hưởng lợi từ quá trình chuyển đổi".
Bên cạnh các lĩnh vực sản xuất, FAO xác định vai trò của các chính sách bao trùm, năng lực điều phối giữa các bên. Ảnh: FAO.
Chính sách dẫn lối, khoa học là động lực
Lộ trình của FAO vạch ra 10 lĩnh vực chuyển đổi và 120 hành động ưu tiên cho phép các quốc gia lựa chọn hành động phù hợp với điều kiện riêng. Trong đó, "nút thắt" quan trọng nhất là khoảng trống dữ liệu, ông Laborde nhận định và phân tích.
Nếu không có cơ sở dữ liệu, các quốc gia sẽ khó đánh giá tiến trình, khó thuyết phục người sản xuất thay đổi phương thức canh tác, tham gia xây dựng thị trường carbon, khó thực hiện trách nhiệm giải trình.
Bên cạnh dữ liệu, FAO nhấn mạnh vai trò của các chính sách bao trùm trong quá trình chuyển đổi, thông qua hợp tác đa phương, song phương, năng lực điều phối ở cấp quốc gia và khu vực. Các chính sách đầu tư cụ thể, phù hợp với đặc thù của từng lĩnh vực, đồng thời bảo đảm sự kết nối giữa các chính sách, nguồn lực tài chính, giải pháp đổi mới sáng tạo giúp thúc đẩy quá trình chuyển đổi một cách đồng bộ và hiệu quả.
Chuyển đổi hệ thống LTTP cần những mô hình thí điểm để chứng minh hiệu quả kinh tế và môi trường. Theo đó, các quốc gia cần xây dựng kế hoạch hành động theo từng giai đoạn: ngắn hạn, trung hạn và dài hạn; đồng thời xác định nguồn lực đầu tư, điểm cân bằng và chi phí đánh đổi.
Lộ trình toàn cầu của FAO được xây dựng trên 10 lĩnh vực chuyển đổi trọng tâm và khoảng 120 hành động ưu tiên. Ảnh: FAO.
Dẫn chứng kinh nghiệm từ Đan Mạch - quốc gia sản xuất nông nghiệp quy mô lớn nhưng cũng đối mặt với những thách thức về phát thải và suy thoái tài nguyên, Thỏa thuận Xanh Ba bên (Nhà nước, tư nhân và các tổ chức xã hội) đã thiết lập cơ chế cho phép các bên cùng tham gia xây dựng và thực hiện các giải pháp chuyển đổi hệ thống nông nghiệp theo hướng phát thải thấp. Các giải pháp bao gồm mở rộng diện tích rừng thêm 250.000 ha, thúc đẩy phát triển thực phẩm có nguồn gốc thực vật và nông nghiệp hữu cơ, thành lập thêm các vườn quốc gia và khu bảo tồn biển, đồng thời áp dụng thuế carbon đối với phát thải từ hoạt động chăn nuôi.
Đối với Việt Nam, ông Laborde đánh giá quốc gia đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong bảo đảm an ninh lương thực, cải thiện chế độ ăn và đang từng bước thúc đẩy chuyển đổi xanh trong nông nghiệp. "Việt Nam có thể trở thành nguồn tri thức cho các quốc gia khác trong quá trình xây dựng hệ thống LTTP bền vững", ông Laborde nhấn mạnh.
Theo FAO, mục tiêu cuối cùng của lộ trình không chỉ là duy trì sản xuất, mà hướng tới một tương lai trong đó mọi người đều được tiếp cận với chế độ ăn lành mạnh, trong khi tài nguyên thiên nhiên được bảo vệ và các hệ sinh thái được phục hồi.
